شركت LightCrafts‌ مدتی است كه نرم افزار جدیدی ‌در حوزه ویرایش و پردازش فایلهای تصویری با نام Lightzone‌ عرضه نموده است. این نرم افزار تاكنون توجه افراد صاحب نظر فراوانی را بخود جلب نموده است، توسط سایتها و مجلات معتبر بررسی‌های زیادی شده است و برخی از حرفه‌ای‌های این صنعت، آن را پسندیده و بكار برده‌اند.

مطلبی را كه در ادامه شاهد خواهید بود، یك بررسی كامل نرم افزاری محسوب نمی‌گردد، چرا كه تمام ویژگیها، ابزارها و منوهای این نرم افزار بررسی نشده‌اند.‌ بلكه مطلبی را كه در ادامه از نظرتان خواهد گذشت، نظر سایت عكاسی در رابطه با مهمترین ویژگی این نرم افزار است. چرا كه همین ویژگی انقلابی باعث معروفیت این ابزار شده است. برای فهم بهتر این ویژگی، ابتدا مروری كوتاه خواهیم داشت بر روش Zone system كه توسط آنسل آدامز برای كنترل نورسنجی و محدوده تونال بكار می‌رفت.

تفكری بر مبنای عكس و نه پیكسل
شركت‌ LightCraftsادعا می‌كند كه تمام نرم افزارهای ویرایش تصویر از یك نقطه ضعف عمده رنج می‌برند و آن پیكسلی بودن مبنای ویرایش است. یعنی بجای آن كه به تصویر، به عنوان یك موجودیت كلی بنگرند، پیكسل‌ها را در نظر گرفته و در نتیجه كاربران بسختی می‌توانند تاثیر مورد نظرشان را بر عكس اعمال نمایند.
اساس این ادعا، سیستم ناحیه‌ای (Zone System) مورد استفاده در این نرم افزار است.

Zone System
سیستم ناحیه‌ای روشی است كه توسط آنسل آدامز (و چند عكاس دیگر) برای نورسنجی صحیح، كنترل دقیق محدوده تونال و كنتراست مناسب عكس ابداع شد. این روش سیستماتیك در واقع تلاشی بود برای نزدیك كردن " آنچه كه در واقعیت دیده می‌شود" به "آنچه كه در نهایت چاپ می‌گردد". بر اساس این روش، در عكاسی با نگاتیو سعی در نورسنجی صحیح مناطق تاریك است تا جزئیات این مناطق بخوبی حفظ شود و در مرحله چاپ، مناطق روشن تحت كنترل قرار می‌گیرند تا نور و كنتراست مناسبی داشته باشند.
در این سیستم تون‌های روشنایی در یك منظره به 9 ناحیه تقسیم می گردند: از یك تا 9 كه در آن ناحیه 5 نشانه تون میانی، ناحیه یك تاریك‌ترین منطقه و ناحیه 9 روشن‌ترین منطقه محسوب می‌شود. برخی، یك ناحیه دیگر نیز به عنوان حداكثر روشنایی یا ناحیه 10 در نظر می‌گیرند.

شكل 1

هر كدام از این نواحی دارای مشخصات خاص خود هستند و عكاس باید با این نواحی آشنا باشد و میزان جزئیات قابل تشخیص در هر ناحیه را بداند. ناحیه 0 به عنوان ناحیه سیاه مطلق و ناحیه 10 به عنوان سفید خالص و فاقد جزئیات در نظر گرفته می‌شوند. نواحی 1 و 9 گاهی دارای میزان كمی جزئیات هستند. نواحی 2 و 8 تیره ترین و روشنترین نواحی دارای جزئیات هستند. نواحی 3 و 7 دارای جزئیات بیشتری هستند. مثلا كاغذ سفیدی كه متون سیاه نوشته شده در آن قابل خواندن هستند، حداقل در ناحیه 7 (و نه بیشتر) قرار می‌گیرد.
بنابراین نواحی دارای بیشترین جزئیات و بافت قابل تشخیص، بین نواحی 3 و 7 قرار می‌گیرند.
اختلاف روشنایی هر ناحیه با ناحیه مجاورش نیز یك استاپ ( یك EV‌ ) است.

شكل 2

استفاده از سیستم ناحیه‌ای برای نورسنجی صحیح در نگاتیو
عكاس ابتدا باید منظره مورد نظر را بررسی نماید. تاریكترین نواحی منظره را كه بایستی در عكس چاپ شده نهایی، دارای جزئیات قابل تشخیص باشند، انتخاب نماید. سپس این نواحی را نورسنجی نماید. نورسنج این نواحی را به عنوان ناحیه 5 یا متوسط نورسنجی می‌كند و چون عكاس می‌خواهد كه این نواحی در عكس چاپ شده نهایی به عنوان ناحیه 3 باشند، كافیست نوردهی خود را دو استاپ كمتر از مقادیر ارائه شده تنظیم كند.
با این روش، مناطق مورد نظرش دارای جزئیات كافی در چاپ نهایی خواهند بود.
البته در تكمیل این روش بایستی در مرحله پروسس عكس نیز بر اساس سیستم ناحیه‌ای و تاكید بر مناطق روشن، عملیات چاپ انجام گردد.

سیستم ناحیه‌ای در دنیای دیجیتال
در عكاسی دیجیتال نیز سیستم ناحیه‌ای كاربرد دارد. با این تفاوت كه موقع نورسنجی تاكید بر مناطق روشن است (نوردهی بیش از معمول اما تا اندازه‌ای كه اوراكسپوز رخ ندهد) و بعد در مرحله ویرایش، سعی می‌شود كه محدوده تونال متناسب گردد و با این روش بیشترین میزان جزئیات در مناطق روشن و تاریك حاصل خواهد شد. بعبارت دیگر نورسنجی بر اساس مناطق روشن است و پردازش بر اساس بازیابی جزئیات در مناطق تاریك. درست برعكس نگاتیو. و البته در عكاسی دیجیتال وجود هیستوگرام كار نورسنجی را بسیار راحت كرده است و باتوجه به آن می‌توان نوردهی را به طور دقیق تنظیم نمود.

Lightzone‌ و سیستم ناحیه‌ای

قلب نرم افزار LightZone ابزار ZoneMapper و ZoneFinder است. این دو در واقع زونهای مختلف محدوده تونال تصویر را به كاربر نشان می‌دهند و این امكان را فراهم می‌كنند كه كاربر میزان روشنایی هر ناحیه را و نیز نسبت روشنایی بین نواحی مجاور را به طور مستقیم تنظیم نماید.

شكل 3

این دو ابزار در واقع مانند دانسیتومتر عمل كرده و مناطق مختلف تصویر را از لحاظ روشنایی به نواحی مختلف تقسیم كرده و به كاربر نشان می‌دهند. اگر نشانگر ماوس را روی ابزار ZoneMapper ببرید، نواحی معادل آن با رنگ زرد نشان داده می‌شود.

اصلاح روشنایی و كنتراست
حالا می‌توانیم تفاوت این ابزار با سایر ابزارها، در زمینه اصلاح روشنایی و كنتراست درك كنیم. همان محدوده تونال را كه در سایر نرم افزارها به صورت 0 تا 255 مشخص است، در اینجا به صورت طیفی از 16 ناحیه مختلف روشنایی دیده می‌شود كه هركدام با ناحیه مجاورش نیم استاپ تفاوت روشنایی دارد. (بجای 8 ناحیه با اختلاف یك استاپ) اصلاح روشنایی و كنتراست نیز با توجه به همین نواحی انجام می‌گردد. بدون نیاز به Level و Curve .
برای اصلاح روشنایی و كنتراست از ابزار ZoneMapper استفاده می‌كنیم. اگر روی یك ناحیه كلیك كنید، دستگیره‌ای ظاهر می‌شود. با این دستگیره می‌توان این ناحیه را منبسط یا منقبض كرد. درست مانند یك آكاردئون. این تغییرات روی نواحی مجاور نیز تاثیر می‌گذارد. با منبسط كردن یك ناحیه، روشنایی و كنتراست آن ناحیه زیاد می‌شود و با با منقبض نمودنش، تاثیر متضاد ایجاد میگردد.

شكل 4

با قرار دادن دستگیره های دیگر در نواحی مجاور می‌توان منطقه تحت تاثیر این تغییرات را كنترل نمود. حتی میتوان یك ZoneMapper دیگر نیز اضافه كرد و یكسری تغییرات را به عكس اضافه نمود.
لازم به ذكر است كه این پردازشها به طور مستقیم روی فایلهای RAW دوربینهای مختلف قابل انجام است.

روند كلی اصلاح محدوده تونال و كنتراست در LightZone به شرح زیر است:
ابتدا با استفاده از ابزار ZoneMapper و Zonefinder روشن‌ترین و تاریك‌ترین نواحی را پیدا می كنیم. سپس ناحیه معادل تاریك‌ترین منطقه را به سمت پایین می‌كشیم و ناحیه معادل روشن‌ترین منطقه را به سمت بالا می‌كشیم تا بترتیب white point و dark point تصویر اصلاح گردد و روشنائی و كنتراست تنظیم شود.
اگر تصویر بازهم نیاز به اصلاح داشت، یك ZoneMapper دیگر اضافه می‌كنیم و اصلاحات جزئی را روی آن انجام میدهیم: اگر منطقه ای نیاز به افزایش روشنایی داشت، آن‌را منبسط می‌كنیم و بالعكس. برای جلوگیری از تاثیر این عمل روی نواحی مجاور می‌توانیم دستگیره هایی به عنوان قفل برای مناطق مجاور ایجاد كنیم.
برای كنترل بیشتر روی نواحی می‌توان با ابزار انتخاب، نواحی خاصی را انتخاب كرد و روشنایی و كنتراست‌شان را تنظیم كرد.
نكته جالب اینكه اولا تمام این اصلاحات به صورت غیر تخریبی است و براحتی قابل برگشت است و ثانیا میزان تاثیر هر ابزار با استفاده از نوع تركیب و مقدار اپاسیته قابل كنترل است.
ابزار جالب دیگر ToneMapper‌ است كه هم می‌تواند نواحی خاصی از تصویر را بر حسب محدوده تونال انتخاب نماید و هم جزئیات را در این مناطق احیا نماید.

مانند اكثر نرم افزارهای دیگر، ابزارهایی جهت شارپ سازی، حذف نویز، cloning و ... در این نرم افزار نیز وجود دارد. همه این ابزارها نیز به صورت غیر تخریبی با امكان كنترل كامل میزان و نوع تاثیر، بر تصویر اعمال می‌شوند.

خصوصیات مهم دیگر این نرم افزار
- محیط ویرایش 16 بیتی خطی كه امكان ویرایشها و پردازشهای گسترده تری را بدون ایجاد آثار ناخواسته فراهم میكند.
- استفاده از یك فضای رنگی وسیع و امكان مدیریت رنگ
- امكان پردازشهای دسته‌ای
- فراهم كردن یك محیط كامل برای روندكاری دیجیتال، از مدیریت فایلها تا تهیه خروجی( در نسخه حرفه‌ای)

سخن آخر:
در بررسی‌هایی كه روی تصاویر مختلف با مشخصات تونال متفاوت بعمل آوردم، مشخص شد كه ادعاهای این نرم افزار تا حد زیادی صحیح است. واقعا در برخی تصاویر بخوبی جزئیات را احیاء می‌كند و آثار مخرب خیلی كمی نیز دارد. از سوی دیگر، راحتی فوق‌العاده كار با این نرم افزار و نیز سرعت حصول نتایج نیز از دیگر مزایای این نرم افزار است.

شكل5: تصویر اولیه

شكل 6: تصویر نهایی پس از اعمال دو ZoneMapper و یك ToneMapper

بنظر می‌رسد كه امروزه اكثر سازندگان نرم افزارهای ویرایش و پردازش تصاویر دیجیتال سه رویكرد عمده را در پیش گرفته‌اند كه البته در این نرم افزار نیز به چشم می‌خورد:

- راحتی كار پردازش همراه با نمایش كامل تغییرات در هر مرحله به كاربر (این مساله در LightRoom و LightZone بخوبی دیده می‌شود. و آثارش در فتوشاپ CS3‌ نیز پدیدار شده است)
- ویرایش غیر تخریبی : در گذشته یك آرزو بود اما امروزه رنگ واقعیت بخود گرفته است؛ تصویر اصلی همیشه بدون تغییر است، تمام تغییرات قابل برگشت هستند و موقع ویرایش نیازی به تهیه كپی از اصل عكسها نیست. در LightRoom و LightZone به طور كامل این مساله رعایت شده است. در فتوشاپ CS3‌ نیز (با معرفی فیلترهای هوشمند به همراه اجسام باهوش و نیز لایه های تنظیمی كه از نسخه های قبلی به ارث رسیده‌اند) آثار آن را می بینیم.
- محیط یكسان كار با تصاویر RAW و JPEG : دیگر نیازی به محیط جداگانه برای تصاویر RAW وجود ندارد. همان پردازشهایی كه روی تصاویر RAW انجام می‌گردد، روی تصاویر JPEG نیز می‌توان اعمال نمود. این مساله در LightRoom و LightZone به طور كامل رعایت شده است. در فتوشاپ CS3 می‌توان با Adobe Camera RAW تصاویر JPEG را نیز مانند تصاویر RAW پردازش نمود.

سوال اول: جایگاه LightZone با وجود نرم افزارهای LightRoom و فتوشاپ CS3‌ چیست؟
LightZone یك نرم افزار قوی است. در این مساله شكی وجود ندارد. كار با آن راحت است و به سهولت، نتایج درخشانی حاصل می‌شود. این جملات برایتان آشنا نیست؟ بله موقع بررسی نرم افزار LightRoom نیز همین حرفها را گفتیم. LightRoom نیز می‌تواند سریعا كاربر را به نتایج خوبی برساند. تنها یك نكته می ماند و آنهم بحث سیستم ناحیه‌ای است. كه حداقل در مورد برخی تصاویر كه از مناظری با گستره دینامیكی بالا تهیه شده‌اند و یا در معرض از دست دادن جزئیات در برخی مناطق هستند، بخوبی جواب می‌دهد. پس می‌توان آنرا به عنوان یك آلترناتیو برای چنین تصاویری نگهداشت و از قدرتهایش برای حصول به یك محدوده تونال مناسب در عكسها استفاده نمود.

سوال دوم : اگر بخواهیم LightZone را در كنار LightRoom استفاده كنیم، چه گونه این‌دو را در روندكاری خود تركیب نماییم؟
می‌توان LightZone را به عنوان ادیتور خارجی به لایت‌روم معرفی نمود. هر زمان كه نیاز به استفاده از ویرایش توسط LightZone باشد، تصویر در LightZone باز می‌شود، ویرایش مربوطه انجام میشود و با ذخیره نمودن تصویر، نتیجه كار در LightRoom به‌روز می‌گردد و می‌توان بقیه روندكاری را در LightRoom بر روی تصویر انجام داد.
برای این منظور كافیست كه در LightRoom از منو Edit > Preferences > External Editors > Additional External Editor نرم افزار LightZone را انتخاب نماییم و نوع خروجی را TIFF 16 بیتی قرار دهیم. در موقع نیاز، از طریق Photo > Edit in other Application تصویر مورد نظر در LightZone باز شده و آماده برای پردازش خواهد بود.

دریافت نرم افزار
نسخه 30 روزه نرم‌افزار LightZone را از آدرس زیر دریافت كنید:
http://www.lightcrafts.com/products/download.php

منابعی برای مطالعه بیشتر در رابطه با سیستم ناحیه ای :
http://en.wikipedia.org/wiki/Zone_system
http://www.normankoren.com/zonesystem.html
http://www.luminous-landscape.com/tutorials/zone_system.shtml
http://www.srphotography.co.uk/srpzone.html

بحث درباره این موضوع در فروم عكاسی