چهره نگارى هاى قومى در تبعید

شنبه ۲۳ دى ۱۳۸۵

چهره نگارى هاى قومى در تبعید
( پناهندگان لهستانى در اصفهان ۲۳ - ۱۳۲۱ )
پریسا دمندان

جنگ جهانى دوم با حمله‏ى آلمان به لهستان آغاز شد و تا 29 سپتامبر 1939 این كشور به تصرف ارتش‏هاى مهاجم آلمان وشوروى درآمد و عده‏ى زیادى از مردم لهستان به اردوگاه‏هاى كار در آلمان و شوروى فرستاده شدند. سرنوشت لهستانى‏هایى كه دراسارت روس‏ها بودند بسیار دردناك بود و عده‏ى زیادى از آنها به دست نیروهاى سرخ به قتل رسیدند. گورهاى دسته‏جمعى كه پس ازپایان جنگ در جنگل‏هاى سیاه غرب شوروى كشف شد، حاكى از این قتل عام‏ها بود. تحولات بعدى در جنگ موجب شد كه توافق میان‏شوروى و آلمان از میان برود و لهستانى‏هاى رانده شده به شوروى به دلایل مختلف آزادى خود را به دست آورند. پس از توافق استالین ودولت در تبعید لهستان، مهاجرت نزدیك به 400 هزار نفر از طریق ایران به نقاطى چون فلسطین، آفریقاى شمالى و جنوبى و دیگر نقاطآغاز شد. این لهستانى‏ها توسط كشتى از طریق دریاى خزر به ایران آمدند و در بندر انزلى پیاده شدند و در حالى كه از نظر وضعیت‏سلامت و بهداشت در شرایط وخیمى به سر مى‏بردند، به شهرهاى مختلف ایران چون تهران، اصفهان، اهواز و كرمانشاه و همدان منتقل‏گردیدند. بسیارى از آنها به دلیل ابتلا به بیمارى‏هایى چون تیفوس، مالاریا و پلاگرا جان خود را از دست دادند. این مهاجرت دسته جمعى‏تا سال 1323 به طول انجامید. نزدیك به پنج تا شش هزار نفر از این پناهندگان یهودى بودند كه از حمایت یهودیان ایران برخوردارشدند. تعداد قابل توجهى از لهستانى‏ها به اصفهان‏ انتقال یافتند. با اینكه دولت ایران به طور ناخواسته درگیر جنگ شده بود و مردم از نظر اقتصادى‏در شرایط نامطلوبى به سر مى‏بردند با این حال پناهندگان لهستانى را با آغوش باز پذیرا شدند واكثر آنها را در محله‏ى ارمنى‏نشین جلفا اسكان دادند. تا سال 1323 تقریباً تمامى پناهندگان‏لهستانى به جز معدودى كه در ایران ماندگار شدند، به نقاط مختلف جهان فرستاده شدند از جمله‏733 كودك یتیم لهستانى كه به زلاندنو انتقال یافتند. بعضى از این كودكان هنوز در قید حیات‏هستند و دوران كهولت خود را در نقاط مختلف جهان چون ایالات متحده آمریكا، انگلستان،زلاند نو، لهستان، ایران و... سپرى مى‏كنند. آنها خود را «بچه‏هاى اصفهان» مى‏نامند و هنوز به‏یادبود این حادثه‏ى تلخ زندگى كه آنها را به یكدیگر پیوند زده یك بار در سال، در گوشه‏اى ازجهان به دور هم جمع مى‏شوند. آنها ریشه‏هاى خود را در خاك سرزمین‏هاى بیگانه رویاندند ودر جلاى وطن زندگى تازه‏اى آغاز كردند اما هیچگاه خاطره‏ى تلخ جنگ جهانى دوم و این‏هجرت دردناك را فراموش نكردند.

در سال 1370، نزدیك به نیم قرن پس از پایان جنگ جهانى دوم، در انبار متروك و خاك‏گرفته‏ى یك عكاسى قدیمى در اصفهان، مجموعه اسناد تصویرى با ارزشى یافت شد كه یادآوردوباره‏ى این واقعه‏ى دلخراش تاریخ بود.

جستجو در زمینه‏ى ریشه‏هاى پیدایش عكاسى در شهر زادگاهم اصفهان، مرا به یافتن‏ عكاسخانه‏هاى قدیمى و كنكاش در احوال عكاسان چهره‏نگار این شهر كشانده بود. در همان‏ابتداى راه، با مراجعه به عكاسان سالخورده‏ى اصفهان پى بردم كه عكاسى شرق در خیابان‏چهارباغ، از جمله استودیوهاى قدیمى شهر است كه همچنان توسط پسران مرحوم ابوالقاسم‏جلا (1294 - 1358)، پایه‏گذار استودیو در سال 1313، به كار خود ادامه مى‏دهد.

هر دو پسر عكاس با كمال مهربانى پذیرایم مى‏شوند و اطلاعات با ارزشى در مورد زندگى‏پدرشان در اختیارم مى‏گذارند. آوازه‏ى عكاسى شرق در اصفهان مدیون مهارت و دقت بسیارابوالقاسم جلا در عكاسى چهره‏نگار و نیز سال‏ها تجربه در زمینه‏ى عكاسى مستند و خبرى بودو اینك، حاصل سال‏ها تلاش او، آرشیوى از هزاران نگاتیو شیشه‏اى، در انبار متروك پشت‏مغازه، بر روى رف‏هاى خاك گرفته به فراموشى سپرده شده بود.

ورودى انبار آرشیو قدیمى و استودیو هر دو به حیاط كوچكى باز مى‏شوند كه باغچه‏اى‏خشك و خالى با چند درختچه‏ى قدیمى در میان دارد. با این حال معلوم است كه روزگارى‏حیاطى دل باز و باغچه‏اى سرسبز بوده است. پسر بزرگ عكاس صندلى و میزى مى‏آورد و به‏عنوان محل كار، گوشه‏اى كنار باغچه برایم ترتیب مى‏دهد. جعبه‏هاى مقوایى شیشه حساس باآرم تجارى كمپانى‏هاى صاحب نام تولید كننده‏ى مواد حساس عكاسى چون كداك، آگفا، لومیرو گورت، به ردیف روى هم چیده شده‏اند و عكاس موضوع و سال گرفته شدن عكس‏هاى هرجعبه را با خط خوش، روى اكثر آنها نوشته است. بر روى بیش از بیست جعبه عنوان «پناهندگان‏لهستانى، 1321 - 23« به چشم مى‏خورد. پسر عكاس برایم تعریف مى‏كند كه پدرش در زمان‏جنگ جهانى دوم، از صدها پناهنده‏ى لهستانى كه به اصفهان انتقال یافته بودند در استودیوى‏خود عكس مى‏گیرد.

شیشه‏ها را یك به یك در مقابل نورى كه سر ظهر باغچه‏ى خالى را روشن مى‏كند نگاه‏مى‏كنم و اولین چیزى كه نظرم را جلب مى‏كند، دسته‏هاى گل در دستان لهستانى‏ها و عكس‏هایى‏است كه در كنار باغچه‏ى پر گل و سرسبز انداخته‏اند.

پسران عكاس با نهایت اعتماد، مجموعه‏ى پناهندگان لهستانى را در اختیارم قرار مى‏دهند تابا فرصت كافى آنها را بررسى و در آثار خود از آنها استفاده كنم (تا به امروز بیش از ده سال است‏كه وظیفه‏ى نگهدارى از این مجموعه با ارزش را بر عهده دارم).

این مجموعه حاوى بیش از 1100 قطعه شیشه‏ى نگاتیو در ابعاد 6 * 9 .4 * 6 و 9 * 12سانتیمتر مى‏باشد. در تاریكخانه، به هنگام چاپ مستقیم شیشه‏هاى نگاتیو بر روى كاغذعكاسى متوجه مى‏شوم كه عكس‏ها اكثراً از زن‏ها و كودكان گرفته شده‏اند و تنها مردان سالخورده‏و یا نظامیانى كه براى اعزام به جبهه‏هاى جنگ در حال آماده باش هستند در عكس‏ها دیده‏مى‏شوند.

در این عكس‏ها، با اینكه واقعیت زشت جنگ در بیرون استودیو جریان دارد، انگار عصاره‏ى‏ناب زندگى و زنده بودن توانسته، براى لحظاتى آن واقعه را با تمامى خشونت و قدرت‏ویرانگرش پس براند و بر شیشه‏ى عكس‏ها ضبط گردد.

براى لحظه‏اى، صحنه‏ى جنگ در پشت دود و گرد و غبار محو شده است. تفنگ‏ها از غرش‏افتاده‏اند و ملودى آرام موسیقى پولنس از دور به گوش مى‏رسد و دختر بچه‏اى كه لباس سنتى‏پوشیده در سكون منجمد عكس مى‏رقصد.


مجله بخارا > شماره ۳۶ > عکاسی > صفحات ۲۲۶ تا ۲۲۹

نویسنده نویسنده: پریسا دمندان


ارسال نظر

در پاسخ به نظر زیر :

مطالب مرتبط

تازه‌های عکاسی

وبلاگ در سایت عکاسی

وبلاگ و فتوبلاگ

انجمن‌های عکاسی

سایت عکاسی

سایت عکاسان ایرانی

فروشگاه کتاب عکاسی

  • عکاسان جنگ، مریم کاظم‌زاده، خشتی
  • عکاسان جنگ، اباصلت بیات، خشتی
  • دلاوران
  • مجموعه فیلم آموزشی:  آموزش منوی دوربین‌های سری ۵۰۰۰ نیکون
  • تکنیک‌های فتومونتاژ
  • ترکیب بندی در عکاسی - دیوید پرکل
  • حرفه: هنرمند شماره ۶۷
  • در ستایش امر واقعی (۲جلدی)
  • نگاه‌ها به ایران
  • هنر و عکاسی
  • تاریخ عکاسی
  • این، کار من است!
  • آنگاه - شماره ۵
  • عکاس؛ استودیو
  • مجموعه عکس چیست؟
  • عکاسی مقدماتی
  • عکاسی - نشر ماهی
  • درباره نگاه به عکس‌ها
  • پامنار
  • انزلی
  • باران شغال
  • دیده و درون
  • عکاسی مستند
  • شیب تند عصر پنج‌شنبه
  • نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران - ۲ جلدی
  • تحولات تصویری هنر ایران: بررسی انتقادی
  • عکاسی دیجیتال - نشر دوژه
  • نگاهم کن! خیالم کن!
  • در جهت عکس
  • عکس و دیدن عکس
Powered by Practicalidea