نگاهی به عكس های «آلن ژینو» در «عكسخانه شهر»

چهارشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۸۵


چهره به چهره شدن مخاطب و مضمون!

محمد شمخانی



اشاره: برای كسانی كه قلمرو عكاسی خبری (فتوژورنالیسم) را زیر نظر دارند و دنبال می كنند، «آلن ژینو» نامی نه چندان قدیمی، اما آشناست.
«عكسخانه شهر» (واقع درخیابان «بهار شیراز») به همت مجله «عكس» بطور ناگهانی نمایشگاهی از یك سری
آثار این عكاس فرانسوی الاصل متولد و مقیم آمریكا ترتیب داده، كه تا ۳ شهریورماه ادامه خواهد داشت.
شهرت ژینو به خاطر گزارشهایی تصویری است كه او از جای جای دنیا و به ویژه آفریقا تهیه كرده است.
آنچه می خوانید نگاهی است به آثار این هنرمند در عكسخانه شهر.

وقتی كرانه های مریی و نامریی سوژه برای بیننده از قبل معین و مشخص است، همه سنجه و داوری مخاطب به كیفیت بیرونی یا عینی عكس تقلیل می یابد و وقتی كه این طور نیست، تازه تصور و تجسم بیننده تحریك می شود كه پس پشت سوژه را نیز بكاود
ژینو با نشان دادن واكنش سوژه هایش، قبل از هر موردی، منتظر دیدن واكنش بیننده است و اینجا یك ارتباط «دوگانه » و طنز هم شكل می گیرد كه بخشی از آن تجسمی و زیبایی شناسیك و بخش دیگرش یكسر عمدی و آگاهانه و روان شناختی است.
•••

یك:
در عكاسی خبری و گزارشی یك موضوع مهم هست كه می تواند همه مؤلفه های این ژانر از عكاسی را تحت الشعاع قراردهد. این موضوع را خود عكاس ها بیشتر و بهتر می دانند و می فهمند تا مخاطبی كه یكباره حاصل كار آنها را می بیند و مرور می كند. این موضوع چیزی نیست جز خود موضوع خبر یا گزارش و لحظه رسیدن عكاس به آن و چگونگی پرداختش. اینجاست كه تازه بحث های دیگری چون «زاویه دید»، «نوع نگاه»، «امضای عكاس» و یك سری بحث های حاشیه ای دیگر پیش می آید، كه معدل آنها موفقیت یا شكست عكاس را در رویارویی با موضوع مورد نظر نشان می دهد. وقتی كرانه های مریی و نامریی سوژه برای بیننده از قبل معین و مشخص است، همه سنجه و داوری مخاطب به كیفیت بیرونی یا عینی عكس تقلیل می یابد و وقتی كه این طور نیست، تازه تصور و تجسم بیننده تحریك می شود كه پس پشت سوژه را نیز بكاود و در یك موازنه و مقایسه ذهنی و مفهومی، سلطه و سیطره عكاس رابر موضوع حدس بزند. گفتم «مفهومی» چون در عكاسی گزارشی هر مفهوم می تواند معرف طبقه كاملی از مضمون ها باشد و اشاره ای به ویژگی های مشتركی در آنها. عكس خبری یا گزارشی از راه تقسیم موضوع به اجزا یا مضامین آن درواقع از پیچیدگی بازنمایی آن می كاهد و راه را برای دیدن و درست دیدن هموار می كند و درست به همین خاطر است «هانری كارتیه برسون» عكاس بزرگ فرانسوی می گوید: «گاهی تركیب بندی یك عكس بی نظیر چنان نیرو و غذا و چنان محتوای درخشانی دارد كه همین یك عكس خودش یك گزارش كامل است. اما چنین موردی به ندرت پیش می آید. عواملی كه در مجموع می توانند جرقه هایی به بیرون بپراكنند، اغلب پراكنده اند ـ یا از نظر زمان و یا فضا ـ و گرد هم آوردن آنها به زور، نوعی صحنه پردازی است و من احساس می كنم كه تقلب است. اما اگر عكس گرفتن از هسته و همین طور جرقه های برجهنده از موضوع امكانپذیر باشد، این را عكس ـ گزارش می توان نامید و صفحه مجله در خدمت به هم پیوستن عوامل مكملی خواهد بود كه در چندین عكس پراكنده اند.»
دو :
«هسته» در حرفهای برسون، همان «موضوع» مورد نظر ماست و «جرقه های برجهنده» مضامینی را می گوید، كه ممكن است در یك موضوع بالقوه یا بالفعل وجود داشته باشد. عكس ـ گزارش یا گزارش تصویری روایت سیالی از یك موضوع را تشكیل می دهد، كه شاید دیدن نشانه هایی از آن همه چیز را به ذهن مخاطب بیاورد و شاید هم اصلاً این طور نباشد و به نظر نیاید. این صورت دوم هم باز بسته به موضوع فرق می كند. موضوع اگر با تمام مرزهای ملموس اش درحال اتفاق افتادن باشد، شاید بتوان آن را ـ درست همانطوری كه هست ـ نشان داد و اگر خود دارای نوعی پراكندگی درونی و فراگیری جغرافیایی (مكانی) باشد، بدون شك روایت عكاس چندان هم «هم راستا» و «هم سان» نخواهد بود. این ناهمسانی و گسستگی به ویژه در گزارشهایی دیده می شود كه حالت خبری خود را از دست داده اند و فارغ از «لحظه قطعی» ( كه باز كارتیه برسون می گوید) همچنان در حال روی دادن هستند. نوعی از «شكل زندگی» یا یك «زندگی نوعی» مصداق درست و دقیقی برای گزارشهایی از این دست به شمار می آیند. چیزی كه باید صورت برداری عكاس را از چنین سوژه های گسترده ای شكل بدهد، نمی تواند تنها یك عنوان كلی یا حتی عنوان های جزئی آمده در پای عكس ها باشد. یك «مكاشفه»، یك تعبیر، یك «تفسیر» و یا یك «تأویل» صوری و احیاناً ژرف ساختی لازم است، تا آن «جرقه های برجهنده» را به هم ربط دهد.
سه:
«آلن ژینو» هم از آن دسته فتوژورنالیست های آمریكایی است، كه معتقدند باید پوسته ها را شكاف و به «هسته» آن قدر نزدیك شد، كه در نهایت جز واقعیت آن چیزی به چشم نیاید. در عكسهای به نمایش درآمده از او (در عكاسخانه شهر) این ویژگی آن قدر چشمگیر است كه بیننده را به یاد عكس های یادگاری (شخصی) می اندازد. همین هم باعث می شود كه ما از آن «صحنه پردازی» مورد نظر برسون، به برداشتی فراتر از «تقلب» برسیم. به عبارتی وقتی عكاس در خود متن عكس ها ـ با وضوح ـ صحنه پردازی اش را بازگو می كند، دیگر نمی توان اثر او را نوعی تقلب، پنهان كاری و یا «پنهان روشی » به حساب آورد. او اینجا با رو كردن «دسیسه »های متن خیال بیننده را راحت می كند كه باید دنبال چیزهای دیگری بگردد كه فراتر از نوعی برانگیختگی و احیانا ً غافلگیری زودگذر است. ژینو با نشان دادن واكنش سوژه هایش، قبل از هر موردی، منتظر دیدن واكنش بیننده است و اینجا یك ارتباط «دوگانه » و طنز هم شكل می گیرد كه بخشی از آن تجسمی و زیبایی شناسیك و بخش دیگرش یكسر عمدی و آگاهانه و روان شناختی است. بخش دوم كه البته در ذهن بازسازی می شود، ارتباط چهره به چهره آدمهای درون عكس با آدمهای دنیای بیرونی (بیننده ها) است كه با واسطه دوربین صورت پذیرفته و می پذیرد. یك چنین رویدادی را عكاسی پیش از این و در پایه دیگری از عكس بسیار تجربه و تكرار كرده است. در تمام آن جاهایی كه سوژه انسانی آگاهانه و هوشیار نسبت به حضور دوربین، به عدسی چشم دوخته و منتظر كلیك كردن بوده، این ارتباط چهره به چهره، ژست آمیز و طنز را شاهد بوده ایم. البته همه عكسهای ژینو در این نمایشگاه از یك چنین ترفندی برخوردار نیستند و لابه لای آنها عكسهایی را می توان یافت كه گزارشی محض هستند و افق بین بیننده و عكاس و سوژه در آنها كاملاً واضح و روشن است. به همین خاطر هم می توان عكسهای این نمایشگاه را به دو گونه «صورت بندی » كرد و در بعضی از آنها ردپای نوعی «گزارش میدانی ـ تصویری » را دید و در بعضی دیگر ردپای گزارشی «توصیفی» را. این صورت بندی را گذار یا توقف عكاس برای برداشتن عكس به ما می گوید. در هر دو صورت اما به نظر نمی رسد كه ژینو خیلی دقت به خرج داده باشد و عكسهای قابل دفاعی گرفته باشد. تساهل او در برخورد با موضوع ـ هرچند متعلق به آن دسته از عكاسان آمریكایی، كه گفتم، باشد ـ جای هیچ توجیهی را باقی نمی گذارد.
عكاس با ساده انگاری و ساده سازی موضوع تنها از «پیچیدگی بازنمایی» آن برای خود كاسته است و روایت سیال او، با تمام تنوعی كه دارد، در یكی دو عكس قابل جمع است. البته هستند در همین مجموعه، عكسهایی كه مفاهیم دیگری را هرچند پنهان بازگو می كنند. اینجا منظورم آن عكسهایی است كه می خواهند لحظه هایی از زندگی یا دگردیسی شكل زندگی آفریقاییها را نشان بدهند. دگردیسی آن آیین های فراموش شده ای كه زیر ظاهر جدید و فرهنگ تحمیلی گم و گنگ شده اند و ممكن است تنها ظهوری مجازگونه و نامنسجم و ناهمگون داشته باشند. عكسی كه برای پوستر نمایشگاه انتخاب شده و در آن چند جوان سیاه پوست با چوب دستی مشغول انجام یكسری حركات و جست و خیزها هستند، شاید صریح ترین مورد در این باره باشد. عكسهای ژینو در نهایت و با استناد به همین مورد آخری كه گفتم، شاید دو برداشت را برای بیننده به همراه داشته باشد. یا مدنیتی نو را نوید دهد كه فرهنگ غنی و آیینی آفریقا را دگرگون كرده است و یا ضرورت بازسازی آن را بازگو كند.
چهار:
عكسهای «آلن ژینو » اگرچه نمی تواند معیار درست و دقیق عكاس خبری یا گزارشی غرب به دقیقه اكنون باشد و اگرچه ما نمی دانیم كه عكسهای او با چه معیاری (جز عنوان فرمایشی و كلیشه ای «تبادل فرهنگی») انتخاب و ارائه شده است، اما چند نكته اساسی را به خودی خود بازگو می كند. نكته نخست نزدیك شدن به یك موضوع و نوع نگاه مستقیم به آن است، كه تقریباً در عكاسان گزارشگر آمریكایی مشترك است. نكته دوم اینكه عكاسی خبری هنوز هم در دنیا زنده و سرپاست و فقط نیاز به یكسری ضابطه زیبایی شناسیك دیگر دارد. نكته سوم دگردیسی همیشه و همواره موضوع است كه می تواند موضع جدید عكاس را به دنبال داشته باشد. این نكته آخر شایدتنها ضامن بقای عكاسی خبری یا گزارشی به حساب بیاید كه نشان دهنده جهان در حال تغییر است. عكاسی اینجا می تواند با ثبت این تغییرات و تقسیم بندی جهان به واحدهای كوچكتر، موجب «صرفه جویی شناختی » ما شود و محملی برای بازگشت به اصل و تبار موضوع. كار آلن ژینو هم، اگر خیلی خاص نباشد، لااقل واجد این ویژگی بنیادی هست. هرچندبرخورد ما با آثار او این قدر بی مقدمه صورت بگیرد!

روزنامه ایران، 27 مرداد 1382، شماره 2554

نویسنده نویسنده: محمد شمخانی


ارسال نظر

در پاسخ به نظر زیر :

مطالب مرتبط

تازه‌های عکاسی

وبلاگ در سایت عکاسی

وبلاگ و فتوبلاگ

انجمن‌های عکاسی

سایت عکاسی

سایت عکاسان ایرانی

فروشگاه کتاب عکاسی

  • عکاسان جنگ، مریم کاظم‌زاده، خشتی
  • عکاسان جنگ، اباصلت بیات، خشتی
  • دلاوران
  • مجموعه فیلم آموزشی:  آموزش منوی دوربین‌های سری ۵۰۰۰ نیکون
  • تکنیک‌های فتومونتاژ
  • ترکیب بندی در عکاسی - دیوید پرکل
  • حرفه: هنرمند شماره ۶۷
  • در ستایش امر واقعی (۲جلدی)
  • نگاه‌ها به ایران
  • هنر و عکاسی
  • تاریخ عکاسی
  • این، کار من است!
  • آنگاه - شماره ۵
  • عکاس؛ استودیو
  • مجموعه عکس چیست؟
  • عکاسی مقدماتی
  • عکاسی - نشر ماهی
  • درباره نگاه به عکس‌ها
  • پامنار
  • انزلی
  • باران شغال
  • دیده و درون
  • عکاسی مستند
  • شیب تند عصر پنج‌شنبه
  • نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران - ۲ جلدی
  • تحولات تصویری هنر ایران: بررسی انتقادی
  • عکاسی دیجیتال - نشر دوژه
  • نگاهم کن! خیالم کن!
  • در جهت عکس
  • عکس و دیدن عکس
Powered by Practicalidea