مُخل جهان واقع؛ ادوارد وستون، کَریس ویلسون و تاریخ عکاسی

ادوارد وستون و سیاستِ انزوا – زانیار بلوری

حلزون و صدف‌ها، لگن و سینک ظرفشویی، و پیکره‌های انتزاعی‌اش. برای من که همواره شیفته‌ی آثار وستون بوده و هستم، پیشتر با نقد منتقدانش تا حدی همراه بودم: «جهان در آتش جنگ است و وستون از فلفل دلمه و کاسه توالت عکس می‌گیرد؟». راستش این همراهی تا چند وقت پیش برایم نوعی تناقض حل‌نشدنی و آزاردهنده بود؛ مثل یک جزء یا چیزی کوچک که موی دماغ و در نهایت مخل یک خوشی و لذت کامل می‌شود.

وستون شاهد هر دو جنگ جهانی بود. گروه‌شان را با اَنسل اَدمز [4] در بحبوحه‌ی رکود بزرگ تأسیس کرد. سفرِ عکاسی او برای کتاب برگ‌های علف والت ویتمن [5] به دلیل حمله‌ی پرل هاربر [6]، ناتمام ماند. بعد هم به عنوان دیده‌بان حملات هوایی داوطلب شد، ساعت‌ها روی برجک می‌ایستاد و آسمان را می‌پایید؛ تضادی غریب برای عکاسی که تمام زندگی‌اش را وقف ثبت وضوح و جزئیات بر روی زمین کرده بود. با این حال سوژه‌ی اصلی او در این دوره باز هم نه «منظره‌ی جنگی» و نه «صحنه‌ی نبرد»، بلکه درختان بلوط و صخره‌های پارک پوینت لوبوس [7] بود. او این درختان پیچ‌خورده و خشک‌شده را «قهرمانان اسطوره‌ای» می‌نامید؛ احتمالاً برایش استعاره‌ای بود از مقاومت در برابر خشونت و نابودی. 

وستون به جای بازنمایی سر راست خشونت و فریاد زدن از ویرانی، بر فرم، نور و نظم پنهان در اشیای روزمره متمرکز شد. گوشه‌گیری ریاضت‌وار، پناه بردن به نمادها و تمرکز بی‌وقفه بر تکنیک و تکنیک و تکنیک (رساندن عکاسی و دامنه‌های خاکستری‌اش به سرحد اعلا) نه از سر بی‌تفاوتی، که انتخابی آگاهانه بود برای باقی ماندن در کاری که در آن بی‌نظیر بود. یا شاید تنها کاری که بلد بود و می‌توانست نقشی در کمال و گذارش داشته باشد.

شاید او با این کار نمی‌خواست به جنون دامن بزند. می‌خواست در میانه‌ی جنون، چیزی بسازد که فرو نریزد.‌ هنرمندی که خشونت تاریخی را دید، اما ترجیح داد به جای بازتاباندن آن، شاهد چیزهای دیگری باشد. چیزهایی که در نگاه اول کوچک به نظر می‌رسند، اما در قاب او، به اندازه‌ی تمام وحشت جهان، ماندگارند.

درباره‌ی کتاب تصاویری برای کریس – وحید ولیخانی [8]

این نوشته را در ادامه‌ی گفت‌وگویی می‌نویسم که چندی پیش با مطلبی از دوست عزیزم، زانیار بلوری، درباره‌ی ادوارد وستون آغاز شد؛ مطلبی درباره‌ی ارزش آثار او، آن‌چه در سال‌های جنگ انجام داد و ــ اگر نگویم کژتابی‌ها ــ بهتر است بگویم کم‌لطفی‌هایی که در خوانش عکس‌های آن دوره شکل گرفته است.

نوشته‌ی زانیار، جدای از بحث تاریخی‌اش، برای من بسیار زیبا و به‌جا بود؛ چراکه انگیزه‌ای ایجاد می‌کرد تا مایی که در دنیای هنر مشغول به فعالیت هستیم ‌در حالیکه که کشورمان درگیر جنگ است، به کار و حرفه ی خود کمی بیشتر بیاندیشیم و همچنان خلق کنیم و پیش برویم. در زیر همان مطلب نوشتم که کتاب، عکس‌ها و پژوهش‌های کِلی کانِل درباره‌ی کَریس ویلسون ــ نویسنده، همراه و گاه مدل ادوارد وستون ــ که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، برایم بسیار جذاب بوده است. هرچند رویکرد کِلی کاملاً شخصی است، ارجاع‌های او به شخصیت ویلسون و رابطه‌اش با ادوارد وستون، چیزهای زیادی به فهم من از آثار وستون و تاریخ عکاسی اضافه کرد.

زانیار از من خواست درباره‌ی این کتاب بنویسم. آن‌چه در ادامه می‌آید، پاسخی است به همان درخواست. کتاب پر از ریزه‌کاری‌ها و نکاتی است که عنوان کردن همه‌ی آن‌ها در توان من نیست؛ قطعاً یک متن کوتاه، آن‌هم در فضای مجازی، نمی‌تواند حق مطلب را درباره‌ی چنین کتابی ادا کند. اما صرفاً برای آشنایی اولیه با کار کِلی کانِل و اهمیت آن در حوزه‌ی عکاسی امروز، شاید بتواند شروع خوبی باشد.

کتاب تصاویری برای کَریس [9] حاصل پروژه‌ای ده‌ساله از کِلی کانِل است؛ پروژه‌ای که از علاقه‌ی عمیق او به کَریس ویلسون آغاز شد. کتاب، رابطه‌ی یازده‌ساله‌ی کَریس و ادوارد را از خلال عشق، شراکت و رنج بازخوانی می‌کند. کِلی برای دنبال کردن رّد این رابطه، به مکان‌هایی در غرب آمریکا سفر می‌کند که کَریس و ادوارد زمانی در آن‌ها زندگی و کار کرده بودند؛ مکان‌هایی که بسیاری از آثار مهم آن‌ها در آنجا شکل گرفته است. در کنار این مکان‌ها، او مسیرها و مکان‌هایی را نیز دنبال می‌کند که این دو در جریان سفرهایشان برای عکاسی و تهیه‌ی کتاب کالیفرنیا و غرب از آن‌ها دیدن و عکاسی کرده بودند.

اما هدف کِلی صرفاً بازسازی یک سفر یا بازعکاسی از مکان‌ها نیست. او با نگاهی شخصی ــ نگاهی کوییر و فمینیستی ــ این بخش مشخص از تاریخ عکاسی، یعنی عکاسی وستون و به‌طور مشخص سفرها و همکاری‌های او با کَریس را دوباره می‌خواند. او مناسبات قدرت میان عکاس و سوژه را به پرسش می‌گیرد و روایت‌هایی را جست‌وجو می‌کند که زیر سایه‌ی تاریخ رسمی عکاسی نادیده مانده‌اند. برای من که هم از آثار وستون لذت می‌برم و هم از کارهای کِلی، پرداختن به این نوشته در پاسخ به درخواست زانیار بهانه‌ای شد تا کتاب را دوباره بخوانم. جذابیت ماجرا برایم این بود که چند ماه پیش خودِ کِلی را از نزدیک دیده بودم و حتی از او عکاسی کرده بودم. کِلی شخصیتی گرم و متواضعی دارد. پیش و پس از ملاقات با او، چیزهای فراوانی از خودش و کارش یاد گرفتم و حالا از دوستی با او واقعاً خوشحالم.

کتاب گفت‌وگویی میان گذشته و اکنون است. پرتره‌های بتسی، شریک آن زمان زندگی کِلی، در کنار منظره‌ها و طبیعت‌های بی‌جان‌ قرار گرفته‌اند که یادآور جهان کریس و ادوارد وستون‌اند. گاهی دقیقاً همان مکان و همان منظره را می‌بینیم؛ گاهی مکانی تقریباً مشابه را که شباهت نسبی‌ای با عکس وستون دارد و گاهی مکانی دقیقاً یکسان را، اما با منظره‌ای کاملاً متفاوت که در طول این سال‌ها تغییر کرده است. در کنار عکس‌ها، متن بلند کِلی، بخش‌هایی از نوشته‌های کریس و تعدادی از عکس‌های ادوارد وستون و حتی چند پرتره از کَریس از عکاسان نامدار دیگری مانند اَنسل اَدمز و ایموجن کانینگهام [10] آمده است.

در بسیاری از کتاب‌های تاریخ عکاسی، عکس‌های کَریس، به‌خصوص عکس‌های برهنه‌ی او، صرفاً تحت عنوان «برهنه» معرفی شده‌اند؛ از جمله همان عکس معروفی که در آن ژستی شبیه به یک قو دارد. اما در کتاب و کار کِلی، کَریس را به‌عنوان نویسنده و هنرمندی مستقل نیز می‌بینیم در عین حالی که بیش از پیش به اهمیت کَریس در شکل‌گیری و الهام‌بخشی آثار وستون پی ببریم؛ کسی که سهمش در شکل‌گیری آن آثار، بیش از چیزی است که روایت رایج تاریخ عکاسی به ما گفته است. به این موضوع پی می‌بریم که کَریس با کار و زندگی در کنار ادوارد چقدر امکان و توانایی عکاس شدن را داشته است. اما به سبب علاقه‌ی شخصی‌اش و همچنین پیشینه‌ی نویسندگی در خانواده‌اش، نوشتن را ترجیح می‌داد.

نگاه روایی و نویسندگی کَریس بر نحوه‌ی نگریستن مخاطب به عکس‌های ادوارد تأثیر گذاشت. او سال‌ها بعد، در کتاب خاطراتش با عنوان «از دریچه‌ای دیگر …» جزئیات زندگی و کار با وستون را شرح داد و لایه‌های جدیدی از معنا را به عکس‌هایی اضافه کرد که دهه‌ها پیش گرفته شده بودند. همان‌طور که پیشتر گفته شد،‌ اهمیت کتاب کِلی فقط به بازعکاسی از مکان‌های وستون یا ارجاعات تاریخی‌اش محدود نمی‌شود؛ بلکه به همان اندازه به روایت کِلی نیز بازمی‌گردد. او با زبانی صمیمی و شخصی، روایت سفر خود و بتسی را در کنار روایت زندگی کَریس و وستون پیش می‌برد.

بتسی | عکس از کِلی کانِل                                                                                 کَریس ویلسون | عکس از اَنسل اَدمز

 

 

هنگام خواندن کتاب، مدام میان دو زمان رفت‌وآمد می‌کنیم؛ هم‌زمان در کنار کِلی و بتسی سفر می‌کنیم و در کنار ادوارد و کَریس. این هم‌نشینی گذشته و اکنون، حاصل پژوهش دقیق و روایت‌پردازی سنجیده‌ی کِلی است؛ روایتی که از تحقیقات، ارجاعات مشخص و گاهی خیال‌پردازی‌های به‌اندازه و به‌جا ساخته شده است. کِلی تلاش می‌کند نه‌فقط مسیر سفر کَریس و ادوارد را بازسازی کند، بلکه فضای تاریخی، روابط و جزئیات زندگی آن‌ها را نیز دوباره ببیند. همین نگاه است که کتاب را از یک پروژه‌ی بازعکاسی فراتر می‌برد و آن را به نقدی بر تاریخ‌نگاری عکاسی تبدیل می‌کند. این دقیقاً از همان نوع نقدی است که زانیار نیز در مطلبش به آن اشاره کرده بود؛ برای مثال، مسئله‌ی جنگ و تأثیر آن بر زندگی شخصی و هنری آن‌ها.

در کتاب کِلی می‌خوانیم که اگرچه هیچ‌یک از پسران وستون مستقیماً در جنگ شرکت نداشتند، اضطراب و استرس جنگ بر خود او تأثیر گذاشته بود. همچنین از خلال خوانش کَریس از عکس‌های وستون می‌فهمیم که نمادگرایی تا چه اندازه در کارهای او اهمیت داشته است. این‌ها تنها بخش کوچکی از دانشی است که در حین خواندن کتاب کِلی به خواننده منتقل می‌شود. یکی از جزئیات جالب کتاب، ماجرای تلاش ادوارد برای دریافت کمک‌هزینه‌ی گوگنهایم [11] است. او در ابتدا پروپوزالی بسیار کوتاه، در حد چند جمله (مشخص تر بخواهم بگویم، دو جمله!)، ارسال می‌کند. بعدها از طریق چند منبع متوجه می‌شود که باید توضیحات بیشتری ارائه کند.

در کنار کَریس و با کمک او، پروپوزال کوتاه ادوارد به متنی پنج‌صفحه‌ای و قدرتمند تبدیل شد. آن دو پروپوزال جدید را فرستادند و این‌گونه نخستین کمک‌هزینه‌ی گوگنهایم برای عکاسی را دریافت کردند؛ و به همین خاطر، کتاب کالیفرنیا و غرب امروزه در دستان ماست. بردن این جایزه، آن‌هم در اوج رکود اقتصادی آمریکا، راه را برای ادامه‌ی حرفه‌ی ادوارد در شرایطی بسیار آسوده‌تر از نظر اقتصادی هموار کرد.

این توضیحات البته به قصد کم‌اعتبار کردن کار وستون در عکاسی نیست. اما دانستن اینکه نتیجه‌ی همکاری ادوارد و کَریس فقط به نوشتن و ویرایش پروپوزال برای دریافت جایزه محدود ‌نماند و حضور کَریس در نگارش کتابی که حاصل این جایزه بود نیز ادامه پیدا کرد، خوانش ما از آثار وستون را یک قدم جلوتر می برد. زیرا که اینگونه به عمق تأثیر وجود شخصیت کَریس بر ادوارد و آثارش بیشتر پی می‌بریم و او را فراتر از یک مُدل که عکس‌هایش با هویت «برهنه» چاپ می‌شد یا حتی نویسنده‌ای که متن‌هایش عکس‌های ادوارد را همراهی می‌کرد می شناسیم، و به همین طریق بیشتر پیش می رویم و میزان دور و نزدیک بودن آن دو در عکس‌ها را می‌خوانیم و رمزگشایی می کنیم. دانستن این زمینه‌ها و اطلاعات بیشتر، امکان خوانش‌های تازه‌ای از عکس‌های او فراهم می‌کند و ما را به دیدن وجوه دیگری از کار و نگاه او فرامی‌خواند. این اطلاعات کمک می‌کند از خوانشی یک‌سویه و خشک از وستون به‌عنوان یک عکاس صرفاً «مدرنیست» فاصله بگیریم و پیچیدگی‌های بیشتری را در نگاه و آثار او ببینیم.

نقطه‌ی آغاز آشنایی و کنجکاوی کِلی در مورد شخصیت کَریس بسیار جالب است. او سال‌ها پیش کارت‌پستالی دریافت می‌کند که روی آن تصویری از زنی در استخری با عنوان «برهنه» چاپ شده بود. کِلی بعدها درمی‌یابد که زنِ حاضر در آن عکس/کارت‌پستال، کَریس ویلسون، و عکاس آن، ادوارد وستون، بوده است. این نکته که هویت کَریس، که خود نویسنده‌ای فعال بود، نادیده گرفته شده و تصویر او تحت عنوان «برهنه» در کتاب‌های عکاسی و رسانه‌هایی همچون کارت‌پستال منتشر شده بود، برای کِلی به دغدغه‌ای جدی تبدیل می‌شود؛ دغدغه‌ای که بعدها به محور توجه او در پروژه‌ی شخصی‌اش بدل می‌گردد.

کتاب کِلی، با عکس کَریس برهنه در استخر آغاز می‌شود و با تصویری از مکان همان استخر ــ که امروز دیگر کاملاً دگرگون شده است ــ  پایان می‌یابد. این استخر در خانه‌ی پدری کَریس قرار داشت؛ جایی که بعدها او و ادوارد بخشی از زمین آن را از پدرش خریدند و خانه‌ای مشترک در آن ساختند؛ خانه‌ای در وایلدکَت هیل [12]. این خانه هنوز پابرجاست و نوادگان وستون در آن زندگی و کار می‌کنند و آن مکان را برای اقامت دیگران نیز اجاره می‌دهند. در حال حاضر، همسایه‌ی نوادگان وستون، که صاحب فعلی خانه‌ی پدری کَریس است، هنوز عکسی از پدر او (به‌عنوان نخستین مالک خانه) در اختیار دارد؛ هرچند نمی‌داند این مرد، که خود نویسنده‌ای مشهور بوده، پدر چه شخصیت بزرگی است: کَریس ویلسون!

کِلی با انتخاب این آغاز و پایان برای کتابش به‌خوبی نشان می‌دهد که دغدغه‌ی او صرفاً بازتولید گذشته نیست، بلکه بازاندیشی در شیوه‌ی نگاه کردن به آن است. خود کِلی در جایی از کتاب می‌نویسد: «این سفر تنها درباره‌ی بازعکاسی نبود؛ درباره‌ی این بود که چه کسی به عکس‌ها نگاه می‌کند، از کجا به آن‌ها نگاه می‌کند و چه فیلترهای شخصی و فرهنگی بر این نگاه تأثیر می‌گذارند».

بدین‌‌سان، تلاش کِلی برای تکوین تاریخ تصویری جدیدی از زمانه‌ی زیست وستون و کَریس نکات نادیده و جالب توجه بسیاری پیش روی ما می‌گذارد. برای مثال، روایتی در کتاب هست که کَریس می‌خواسته مکان جدیدی را ببیند و از آن عکاسی کنند، اما وستون با رفتن به آن مکان مخالفت می‌کند. کِلی با طرح این روایت، بستر تازه‌ای برای عکاسی خودش ایجاد می‌کند، و برای ادای دین به کَریس به آن مکان می‌رود و از آن عکاسی می‌کند. هرچند عکس او از آن مکان ساده است، اما بازگو شدن این روایت نشان از علاقه و احترام کِلی به کَریس ویلسون است.

عکس‌های معاصر در کتاب کِلی روی کاغذی سفید و ضخیم چاپ شده‌اند و متن‌ها و تصاویر تاریخی ــ عمدتاً تصاویر وستون و به‌صورت پراکنده تصاویری از عکاسان نامدار دیگری مانند ایموجن کانینگهام و اَنسل اَدمز ــ روی کاغذی نازک و صورتی‌رنگ آمده‌اند. طراحی  فیزیکی کتاب و رنگ‌های ملایمش، آن را به شیئی معاصر و صمیمی بدل کرده است. این طراحی به خواننده کمک می‌کند پرش‌های زمانی کتاب را بهتر دنبال کند و تأمل آن درباره‌ی حافظه، فقدان و تاریخ را عمیق‌تر تجربه کند.

همان‌طور که در ابتدای متن گفتم، این نوشته اصلاً جزئیات و ریزه‌کاری‌های کتاب را دربرنمی‌گیرد. پیشنهاد می‌کنم اگر به این موضوع علاقه‌مند هستید، ویدئوی باشگاه کتاب‌عکس اَپِرچر [13] را تماشا کنید و به پادکست کتاب‌عکس از ساشا وُلف [14] و کانال آن گوش دهید.

باشگاه کتاب‌عکس اَپِرچر
پادکست کتاب‌عکس از ساشا وُلف

---

پی‌نوشت‌ها:

[1]  Edward Weston

[2]  Kelli Connell

[3] Charis Wilson

[4] Ansel Adams

[5] Leaves of Grass by Walt Whitman

[6]  Pearl Harbor

[7] Point Lobos

[8] در اینجا پیشنه‌ای می‌نویسم که برای خواندن متن اصلی مفید است:

در سال ۱۹۳۷، عکاس ادوارد وستون نخستین بورسیه‌ی تاریخِ بنیاد گوگنهایم را که به عکاسی اختصاص یافته بود را دریافت کرد. او در طول دو سال، به همراه شریک زندگی‌اش، کَریس ویلسون، سفرهای گسترده‌ای در سراسر کالیفرنیا و ایالت‌های همجوار انجام داد. آن‌ها شرح این سفر را در دفترچه‌ای ۷۰۰ صفحه‌ای ثبت کردند که بعدها مبنای کتاب مشترکشان قرار گرفت. کَریس ستون اصلی امور اجرایی و پشتیبانی عملی این سفر به شمار می‌رفت؛ نقشی چنان مهم که در نهایت به‌عنوان هم‌نویسندهٔ کتاب حاصل از این سفر، کالیفرنیا و غرب (California and the West)، از او یاد شده است.

بر اساس منابع، مسئولیت‌های گسترده و چندوجهی کَریس شامل موارد زیر بود:
– وقایع‌نگار و نویسنده: او جزییات روزانهٔ سفرهایشان را در یادداشت هایش ثبت می‌کرد.
– مدیر اجرایی و بایگانی: او مسئول ثبت و نگهداری دقیق اسناد و اطلاعات بود؛ از جمله حساب‌وکتاب جزءبه‌جزء تمام هزینه‌ها و تهیه‌ی فهرستی جامع از همه‌ نگاتیوهایی که ادوارد وستون در طول سفر ثبت کرده بود.
– رانندگی: از آنجا که ادوارد وستون رانندگی نمی‌کرد، کریس مسئول رانندگی نیز بود. این پشتیبانی همه‌جانبه به وستون امکان داد تا تمام تمرکز خود را بر کار خلاقانه و عکاسی‌اش معطوف کند.
– بجز این مشارکت‌ها، کَریس در سال ۱۹۷۸ متنی به‌عنوان پیشگفتار برای کتاب کالیفرنیا و غرب می‌نویسد. (در نسخه‌ای که من در دست دارم این پیشگفتار وجود دارد به همراه تاریخ و مکان. اطلاعی از نسخه‌های قدیمی تر کتاب ندارم).

او همچنین در سال ۱۹۹۸  کتاب از دریچه‌ای دیگر: سال‌های من با ادوارد وستون (Through Another Lens: My Years with Edward Weston) را به چاپ رسانید که به روایت همکاری عمیق شخصی و هنری او با وستون، می‌پردازد. ویلسون در این کتاب رابطه‌ی یازده‌ساله‌ی خود و وستون (۱۹۳۴ تا ۱۹۴۵) را دنبال می‌کند؛ دوره‌ای که در مقام همراهی الهام‌بخش، مدلِ مکرر و همکار ادبی نقشی اساسی برای وستون ایفا می‌کرد. کریس همچنان شرح می‌دهد که مشهورترین عکس‌های برهنه و منظره‌ی وستون چگونه شکل گرفتند و لحظه‌ها، مکان‌ها و شرایطی را که در پسِ خلق این آثار وجود داشت، با جزئیات روایت می‌کند. کتاب کریس سفر تاریخی آن‌ها را که با حمایت بورسیه‌ی گوگنهایمِ وستون در سال ۱۹۳۷ انجام شد، بازگو می‌کند؛ سفری چند هزار مایلی در سراسر غرب آمریکا که در آن تمام رانندگی و ثبت روزانه‌‌ی وقایع بر عهده‌ی ویلسون بود.

[9]  Pictures for Charis

[10] Imogen Cunningham

[11]  Guggenheim Fellowship

[12] Wildcat Hill

[13] Aperture PhotoBook Club

[14] Sasha Wolf