چهره به چهره شدن مخاطب و مضمون!

محمد شمخانی



اشاره: برای کسانی که قلمرو عکاسی خبری (فتوژورنالیسم) را زیر نظر دارند و دنبال می کنند، «آلن ژینو» نامی نه چندان قدیمی، اما آشناست.
«عکسخانه شهر» (واقع درخیابان «بهار شیراز») به همت مجله «عکس» بطور ناگهانی نمایشگاهی از یک سری
آثار این عکاس فرانسوی الاصل متولد و مقیم آمریکا ترتیب داده، که تا ۳ شهریورماه ادامه خواهد داشت.
شهرت ژینو به خاطر گزارشهایی تصویری است که او از جای جای دنیا و به ویژه آفریقا تهیه کرده است.
آنچه می خوانید نگاهی است به آثار این هنرمند در عکسخانه شهر.

وقتی کرانه های مریی و نامریی سوژه برای بیننده از قبل معین و مشخص است، همه سنجه و داوری مخاطب به کیفیت بیرونی یا عینی عکس تقلیل می یابد و وقتی که این طور نیست، تازه تصور و تجسم بیننده تحریک می شود که پس پشت سوژه را نیز بکاود
ژینو با نشان دادن واکنش سوژه هایش، قبل از هر موردی، منتظر دیدن واکنش بیننده است و اینجا یک ارتباط «دوگانه » و طنز هم شکل می گیرد که بخشی از آن تجسمی و زیبایی شناسیک و بخش دیگرش یکسر عمدی و آگاهانه و روان شناختی است.
•••

یک:
در عکاسی خبری و گزارشی یک موضوع مهم هست که می تواند همه مؤلفه های این ژانر از عکاسی را تحت الشعاع قراردهد. این موضوع را خود عکاس ها بیشتر و بهتر می دانند و می فهمند تا مخاطبی که یکباره حاصل کار آنها را می بیند و مرور می کند. این موضوع چیزی نیست جز خود موضوع خبر یا گزارش و لحظه رسیدن عکاس به آن و چگونگی پرداختش. اینجاست که تازه بحث های دیگری چون «زاویه دید»، «نوع نگاه»، «امضای عکاس» و یک سری بحث های حاشیه ای دیگر پیش می آید، که معدل آنها موفقیت یا شکست عکاس را در رویارویی با موضوع مورد نظر نشان می دهد. وقتی کرانه های مریی و نامریی سوژه برای بیننده از قبل معین و مشخص است، همه سنجه و داوری مخاطب به کیفیت بیرونی یا عینی عکس تقلیل می یابد و وقتی که این طور نیست، تازه تصور و تجسم بیننده تحریک می شود که پس پشت سوژه را نیز بکاود و در یک موازنه و مقایسه ذهنی و مفهومی، سلطه و سیطره عکاس رابر موضوع حدس بزند. گفتم «مفهومی» چون در عکاسی گزارشی هر مفهوم می تواند معرف طبقه کاملی از مضمون ها باشد و اشاره ای به ویژگی های مشترکی در آنها. عکس خبری یا گزارشی از راه تقسیم موضوع به اجزا یا مضامین آن درواقع از پیچیدگی بازنمایی آن می کاهد و راه را برای دیدن و درست دیدن هموار می کند و درست به همین خاطر است «هانری کارتیه برسون» عکاس بزرگ فرانسوی می گوید: «گاهی ترکیب بندی یک عکس بی نظیر چنان نیرو و غذا و چنان محتوای درخشانی دارد که همین یک عکس خودش یک گزارش کامل است. اما چنین موردی به ندرت پیش می آید. عواملی که در مجموع می توانند جرقه هایی به بیرون بپراکنند، اغلب پراکنده اند ـ یا از نظر زمان و یا فضا ـ و گرد هم آوردن آنها به زور، نوعی صحنه پردازی است و من احساس می کنم که تقلب است. اما اگر عکس گرفتن از هسته و همین طور جرقه های برجهنده از موضوع امکانپذیر باشد، این را عکس ـ گزارش می توان نامید و صفحه مجله در خدمت به هم پیوستن عوامل مکملی خواهد بود که در چندین عکس پراکنده اند.»
دو :
«هسته» در حرفهای برسون، همان «موضوع» مورد نظر ماست و «جرقه های برجهنده» مضامینی را می گوید، که ممکن است در یک موضوع بالقوه یا بالفعل وجود داشته باشد. عکس ـ گزارش یا گزارش تصویری روایت سیالی از یک موضوع را تشکیل می دهد، که شاید دیدن نشانه هایی از آن همه چیز را به ذهن مخاطب بیاورد و شاید هم اصلاً این طور نباشد و به نظر نیاید. این صورت دوم هم باز بسته به موضوع فرق می کند. موضوع اگر با تمام مرزهای ملموس اش درحال اتفاق افتادن باشد، شاید بتوان آن را ـ درست همانطوری که هست ـ نشان داد و اگر خود دارای نوعی پراکندگی درونی و فراگیری جغرافیایی (مکانی) باشد، بدون شک روایت عکاس چندان هم «هم راستا» و «هم سان» نخواهد بود. این ناهمسانی و گسستگی به ویژه در گزارشهایی دیده می شود که حالت خبری خود را از دست داده اند و فارغ از «لحظه قطعی» ( که باز کارتیه برسون می گوید) همچنان در حال روی دادن هستند. نوعی از «شکل زندگی» یا یک «زندگی نوعی» مصداق درست و دقیقی برای گزارشهایی از این دست به شمار می آیند. چیزی که باید صورت برداری عکاس را از چنین سوژه های گسترده ای شکل بدهد، نمی تواند تنها یک عنوان کلی یا حتی عنوان های جزئی آمده در پای عکس ها باشد. یک «مکاشفه»، یک تعبیر، یک «تفسیر» و یا یک «تأویل» صوری و احیاناً ژرف ساختی لازم است، تا آن «جرقه های برجهنده» را به هم ربط دهد.
سه:
«آلن ژینو» هم از آن دسته فتوژورنالیست های آمریکایی است، که معتقدند باید پوسته ها را شکاف و به «هسته» آن قدر نزدیک شد، که در نهایت جز واقعیت آن چیزی به چشم نیاید. در عکسهای به نمایش درآمده از او (در عکاسخانه شهر) این ویژگی آن قدر چشمگیر است که بیننده را به یاد عکس های یادگاری (شخصی) می اندازد. همین هم باعث می شود که ما از آن «صحنه پردازی» مورد نظر برسون، به برداشتی فراتر از «تقلب» برسیم. به عبارتی وقتی عکاس در خود متن عکس ها ـ با وضوح ـ صحنه پردازی اش را بازگو می کند، دیگر نمی توان اثر او را نوعی تقلب، پنهان کاری و یا «پنهان روشی » به حساب آورد. او اینجا با رو کردن «دسیسه »های متن خیال بیننده را راحت می کند که باید دنبال چیزهای دیگری بگردد که فراتر از نوعی برانگیختگی و احیانا ً غافلگیری زودگذر است. ژینو با نشان دادن واکنش سوژه هایش، قبل از هر موردی، منتظر دیدن واکنش بیننده است و اینجا یک ارتباط «دوگانه » و طنز هم شکل می گیرد که بخشی از آن تجسمی و زیبایی شناسیک و بخش دیگرش یکسر عمدی و آگاهانه و روان شناختی است. بخش دوم که البته در ذهن بازسازی می شود، ارتباط چهره به چهره آدمهای درون عکس با آدمهای دنیای بیرونی (بیننده ها) است که با واسطه دوربین صورت پذیرفته و می پذیرد. یک چنین رویدادی را عکاسی پیش از این و در پایه دیگری از عکس بسیار تجربه و تکرار کرده است. در تمام آن جاهایی که سوژه انسانی آگاهانه و هوشیار نسبت به حضور دوربین، به عدسی چشم دوخته و منتظر کلیک کردن بوده، این ارتباط چهره به چهره، ژست آمیز و طنز را شاهد بوده ایم. البته همه عکسهای ژینو در این نمایشگاه از یک چنین ترفندی برخوردار نیستند و لابه لای آنها عکسهایی را می توان یافت که گزارشی محض هستند و افق بین بیننده و عکاس و سوژه در آنها کاملاً واضح و روشن است. به همین خاطر هم می توان عکسهای این نمایشگاه را به دو گونه «صورت بندی » کرد و در بعضی از آنها ردپای نوعی «گزارش میدانی ـ تصویری » را دید و در بعضی دیگر ردپای گزارشی «توصیفی» را. این صورت بندی را گذار یا توقف عکاس برای برداشتن عکس به ما می گوید. در هر دو صورت اما به نظر نمی رسد که ژینو خیلی دقت به خرج داده باشد و عکسهای قابل دفاعی گرفته باشد. تساهل او در برخورد با موضوع ـ هرچند متعلق به آن دسته از عکاسان آمریکایی، که گفتم، باشد ـ جای هیچ توجیهی را باقی نمی گذارد.
عکاس با ساده انگاری و ساده سازی موضوع تنها از «پیچیدگی بازنمایی» آن برای خود کاسته است و روایت سیال او، با تمام تنوعی که دارد، در یکی دو عکس قابل جمع است. البته هستند در همین مجموعه، عکسهایی که مفاهیم دیگری را هرچند پنهان بازگو می کنند. اینجا منظورم آن عکسهایی است که می خواهند لحظه هایی از زندگی یا دگردیسی شکل زندگی آفریقاییها را نشان بدهند. دگردیسی آن آیین های فراموش شده ای که زیر ظاهر جدید و فرهنگ تحمیلی گم و گنگ شده اند و ممکن است تنها ظهوری مجازگونه و نامنسجم و ناهمگون داشته باشند. عکسی که برای پوستر نمایشگاه انتخاب شده و در آن چند جوان سیاه پوست با چوب دستی مشغول انجام یکسری حرکات و جست و خیزها هستند، شاید صریح ترین مورد در این باره باشد. عکسهای ژینو در نهایت و با استناد به همین مورد آخری که گفتم، شاید دو برداشت را برای بیننده به همراه داشته باشد. یا مدنیتی نو را نوید دهد که فرهنگ غنی و آیینی آفریقا را دگرگون کرده است و یا ضرورت بازسازی آن را بازگو کند.
چهار:
عکسهای «آلن ژینو » اگرچه نمی تواند معیار درست و دقیق عکاس خبری یا گزارشی غرب به دقیقه اکنون باشد و اگرچه ما نمی دانیم که عکسهای او با چه معیاری (جز عنوان فرمایشی و کلیشه ای «تبادل فرهنگی») انتخاب و ارائه شده است، اما چند نکته اساسی را به خودی خود بازگو می کند. نکته نخست نزدیک شدن به یک موضوع و نوع نگاه مستقیم به آن است، که تقریباً در عکاسان گزارشگر آمریکایی مشترک است. نکته دوم اینکه عکاسی خبری هنوز هم در دنیا زنده و سرپاست و فقط نیاز به یکسری ضابطه زیبایی شناسیک دیگر دارد. نکته سوم دگردیسی همیشه و همواره موضوع است که می تواند موضع جدید عکاس را به دنبال داشته باشد. این نکته آخر شایدتنها ضامن بقای عکاسی خبری یا گزارشی به حساب بیاید که نشان دهنده جهان در حال تغییر است. عکاسی اینجا می تواند با ثبت این تغییرات و تقسیم بندی جهان به واحدهای کوچکتر، موجب «صرفه جویی شناختی » ما شود و محملی برای بازگشت به اصل و تبار موضوع. کار آلن ژینو هم، اگر خیلی خاص نباشد، لااقل واجد این ویژگی بنیادی هست. هرچندبرخورد ما با آثار او این قدر بی مقدمه صورت بگیرد!

روزنامه ایران، ۲۷ مرداد ۱۳۸۲، شماره ۲۵۵۴