ساعت پنج عصر ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ تالار شهناز خانه هنرمندان ایران میزبان شبهای بخارا بهبهانه رونمایی از کتاب «محیط زیست از نگاه هنرمندان» (عکاس، کاریکاتوریست و طراح گرافیک) بود که از سوی انتشارات تصویر ایران منتشر شده است.
علی دهباشی، ابراهیم حقیقی، احمد عربانی و سیفاله صمدیان صحبت کردند.
«محیط زیست از نگاه هنرمندان» عنوان بخش ویژهی بیست و یکمین جشن «تصویر سال» در سال ۱۴۰۳ بود.
سیفاله صمدیان: عکاسی میتواند باورپذیرترین روایت از بحران محیط زیست باشد
«محیط زیست از نگاه هنرمندان» عنوان بخش ویژه بیستیکمین جشن «تصویر سال» بود. در این بخش از مجموع منتخب آثار بیست دوره گذشته «تصویر سال» با موضوع محیط زیست و همچنین آثار ارسالی به بخش ویژه دوره بیستویکم، تعداد ۱۴۱ عکس، ۶۸ کاریکاتور و ۴۷ پوستر با داوری تخصصی آلفرد یعقوبزاده، پیمان هوشمندزاده، نیوشا توکلیان (بخش عکس)، جواد علیزاده، بزرگمهر حسینپور، مهدی کریمزاده (بخش کاریکاتور) و ابراهیم حقیقی، رضا عابدینی، مریم کهوند (بخش پوستر) در اسفند ۱۴۰۳ در خانه هنرمندان ایران به نمایش عمومی گذاشته شد و هماکنون در قالب کتابی ۲۴۴ صفحهای و با مقدمههای تخصصی محمد درویش به چاپ رسیده و در دسترس عموم قرار گرفته است.
به گزارش دبیرخانه تصویر سال، در ادامه این رویداد، در نهصد و چهلونهمین شب از «شبهای بخارا»، کتاب «محیط زیست از نگاه هنرمندان» با حضور هنرمندان و منتقدان رونمایی شد. مراسم رونمایی، نقد و بررسی این کتاب روز یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۷ در سالن استاد شهناز خانه هنرمندان ایران، با سخنرانی ابراهیم حقیقی، احمد عربانی، سیفاله صمدیان و میزبانی علی دهباشی و خانه هنرمندان ایران برگزار شد.
پوستر اجتماعی در ایران: زنگ خطر بحران آموزش
ابراهیم حقیقی در این نشست با اشاره به تصاویر منتشرشده در کتاب «محیط زیست از نگاه هنرمندان» گفت: «وقتی این مجموعه را مرور میکنیم، با روایتهایی تلخ و تأسفبار از وضعیت محیط زیست، بهویژه در ایران، روبهرو میشویم. در میان ۱۴۱ عکس، ۶۸ کاریکاتور و ۴۷ پوستر این کتاب، سهم تصاویر امیدبخش و نشانههای حیات بسیار اندک است و اغلب آثار، نابودی طبیعت را به تصویر میکشند.»
حقیقی با تمجید از بخش عکاسی افزود: «عکسهای این مجموعه بسیار درخشاناند؛ هم از نظر روایت تخریب محیط زیست دقیق عمل کردهاند و هم از منظر زیباییشناسی استانداردهای حرفهای عکاسی را دارند. کاریکاتورها نیز در بسیاری موارد با صراحت و قدرت، فاجعهای را که انسان بر سر طبیعت و بر سر خودش آورده، بیان میکنند.»
ابراهیم حقیقی که داوری آثار بخش محیط زیست را انجام داده و با رأی او و دو داور دیگر منتخبان و برگزیدگان معرفی شدند، در ادامه با انتقاد از وضعیت پوسترها تصریح کرد: «متأسفانه در بخش پوسترها با ضعف جدی در روایت مواجهایم. بسیاری از این آثار نتوانستهاند بحران محیط زیست را روشن و مستقیم بیان کنند. به نظر میرسد پوستر در ایران دچار مسئلهای جدی شده است؛ سالهاست که اساسا پوستر اجتماعی در فضای شهری دیده نمیشود و جای مشخصی برای نصب آن وجود ندارد.»
این طراح گرافیک با طرح این پرسش که «پوستر برای چه و برای کجا طراحی میشود؟» ادامه داد: «وقتی مخاطب عمومی امکان دیدن پوستر را در شهر ندارد، طبیعی است که کارکرد اجتماعی آن تضعیف شود. در حالی که موضوعاتی مانند آلودگی هوا، کمآبی، خشک شدن دریاچه ارومیه و زایندهرود مستقیما با زندگی مردم و آینده فرزندان ما در ارتباط است، پوستر باید بتواند درد و اضطراب این وضعیت را به جامعه منتقل کند.»
حقیقی با اشاره به گرایش بیش از حد برخی آثار به بیانهای روشنفکرانه گفت: «بسیاری از پوسترها آنقدر وابسته به زبان هنر معاصر و مفاهیم تخصصی شدهاند که بدون پیشزمینه گرافیکی قابل درک نیستند. در حالی که پوستر اجتماعی باید صریح و قابلفهم باشد. کاریکاتور معمولا این صراحت را دارد، اما در پوستر کمتر شاهد آن هستیم.»
او با یادآوری تجربهای از دهه ۶۰ توضیح داد: «در دورهای که مدیر گروه گرافیک دانشگاه هنر بودم، وزارت بهداشت از ما خواست برای مقابله با شیوع بیماری در سیستان و بلوچستان پوسترهای آموزشی طراحی کنیم. آن پوسترها باید کاملا اطلاعرسان و مستقیم میبودند؛ با پیامهایی روشن مانند شستن دستها، جوشاندن آب و رعایت بهداشت. مخاطب آن آثار مردم عادی، حتی کمسوادان یا بیسوادان بودند، بنابراین روایت باید کاملا واضح و بیابهام ارائه میشد.»
حقیقی با اشاره به تجربه دوران کرونا نیز اظهار کرد: «در آن بحران بزرگ اجتماعی هم کمتر شاهد پوسترهای آگاهکننده مؤثر بودیم، در حالی که جامعه نیاز جدی به اطلاعرسانی تصویری داشت. این مسئله نشان میدهد ما علاوه بر بحران محیط زیست، با بحران آموزش در حوزه طراحی اجتماعی نیز روبهرو هستیم.»
او در پایان تأکید کرد: «بخشی از این وضعیت به نظام آموزشی بازمیگردد. ما معلمان گرافیک نتوانستهایم بهدرستی طراحی پوستر اجتماعی و آموزشی را آموزش دهیم. نتیجه آن شده که امروز بسیاری از طراحان، بیش از آنکه به پیام اثر توجه کنند، به امضا و دیده شدن خود فکر میکنند؛ در حالی که پوستر اجتماعی پیش از هر چیز باید پیام را بهروشنی و برای عموم مردم منتقل کند.»
فاجعه خاموش: روایت کاریکاتوریستها از تخریب طبیعت
احمد عربانی، کاریکاتوریست، در این مراسم با اشاره به تصویر ایرانیان در تاریخ و فرهنگ گفت: «تقریبا در همه روایتها از ایرانیان گفته شده که مردمی بلندنظر، مبادی آداب، مهماننواز و دستودلباز هستند؛ مردمی که حتی اگر در تنگنا باشند “با سیلی صورت خود را سرخ نگه میدارند”. همچنین همواره از صبوری، قناعت، شجاعت و ازخودگذشتگی مردم ایران سخن گفته شده است.»
او تاکید کرد: «اما امروز وقتی در جادهها، بهویژه در مسیرهایی مانند جاده چالوس سفر میکنیم، با انبوهی از بطریهای پلاستیکی و زبالههایی روبهرو میشویم که در طبیعت رها شدهاند؛ زبالههایی که نهتنها چشمانداز طبیعت را تخریب میکنند بلکه حتی در محیط هم بهسادگی تجزیه نمیشوند. این تضاد میان تصویر فرهنگی ما و رفتارهای امروز، موضوعی است که بسیاری از کاریکاتوریستها در آثارشان به آن پرداختهاند.»
عربانی با اشاره به برخی آثار این مجموعه گفت: «در کار جمال رحمتی، زبالهها از درون ماشین در حال حرکت به بیرون پرتاب میشوند و تصویری تلخ از بیتوجهی به طبیعت شکل میگیرد. علی پاکنها نیز کشتی نوح را در میان انبوهی از زبالهها تصویر کرده؛ کشتیای که در میان این امواج آلوده نه راه پس دارد و نه راه پیش.»
او اضافه کرد: «کیوان زرگری در اثری دیگر، بهجای درختان بریدهشده، تصویر یک درخت را روی دیوار نقاشی میکند؛ گویی طبیعت واقعی از میان رفته و تنها تصویر آن باقی مانده است. در کار علیرضا کریمیمقدم نیز مردی درخت تنومندی را که به آن تابی بسته شده با تبر قطع میکند، در حالی که کودکی روی تاب با نگرانی به این صحنه نگاه میکند؛ تصویری بسیار دردناک از نابودی آینده.»
این هنرمند کاریکاتوریست با اشاره به مسئله آلودگی هوا گفت: «یکی دیگر از بحرانهای جدی محیط زیست، دود کارخانهها و منابع آلاینده است؛ وضعیتی که حتی نفس کشیدن را برای انسانها و جانوران دشوار کرده است. در کار حیدر رضایی، کلاغها ماسک به صورت زدهاند؛ تصویری که بهخوبی شدت آلودگی را نشان میدهد.»
او همچنین به آثار دیگری اشاره کرد و گفت: «در کار فیروزه مظفری مردی فضای سبز و گلها را درون چمدانی گذاشته و با خود میبرد، در حالی که پشت سرش دود کارخانهها آسمان را پر کرده است. مجتبی حیدرپناه نیز دودهای کارخانهها را تصویر کرده که بیرحمانه قوس زیبای رنگینکمان را قیچی میکنند.»
عربانی از نمونهای دیگر هم گفت: «هادی حیدری آهنگسازی را تصویر کرده که با حسرت ملودی خود را بر برگی خشک و پاییزی مینویسد. در اثر علیرضا پاکدل نیز پیرزنی از صندوقچهاش آسمانی پاک و آبی را به کودکان نشان میدهد؛ گویی آنچه از طبیعت سالم باقی مانده، فقط در خاطرههاست.»
این پیشکسوت هنرهای تجسمی گفت: «سلمان طاهری حیوانات بیپناهی را به تصویر کشیده که به بقایای درختی نیمهجان پناه بردهاند. در کار جمال رحمتی نیز کودکی فیلترهای سیگار را جمع میکند و در خیال خود آنها را به پروانه تبدیل میکند؛ تصویری که تلخی و معصومیت را در کنار هم نشان میدهد.»
او تأکید کرد: «اگر نام برخی هنرمندان در این میان ذکر نشد، تنها به دلیل محدودیت زمان است؛ وگرنه همه هنرمندانی که در این مجموعه حضور دارند، آثاری ارزشمند و تأثیرگذار خلق کردهاند.»
عربانی در پایان با اشاره به دیگر آثار این مجموعه افزود: «در اثری از جواد، صنعت با چکشی سنگین بر سر درخت سرو فرود میآورد و منصوره دهقانی نیز پسربچهای را تصویر کرده که به لولههای دود کارخانهها مانند میلههای زندان چسبیده است.»
فراتر از یک قاب: چرا عکاسی میتواند جهان را نجات دهد؟
سیفاله صمدیان، دبیر جشن تصویر سال و جشنواره فیلم تصویر، در این مراسم با اشاره به پایداری خانه هنرمندان ایران گفت: «خدا خانه هنرمندان ایران را آفرید که چنین جایی را، پس از این همه سال آشوبهای پیدا و ناپیدا در فرهنگ ایران، همچنان پابرجا نگه داشته است. باز هم همان خدا، علی دهباشی را آفرید که از رو نمیرود. همه از دور رفتیم، اما او ماندگار است.»
صمدیان با اشاره به جایگاه ایران در جهان تصریح کرد: «به هر دلیلی شانس آوردیم که پس از ۲۵۰۰ سال، این روزها ایران جزو ۲۳ کشوری است که هر روز مطرح میشود. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، باید این نعمت بزرگ را جدی بگیریم؛ بازیابی همهجانبه ایران، ابهت گذشته آن و امکاناتی که جوانان ایرانی اکنون دارند. باید هر لحظه بیشتر قدر آن را بدانیم.»
او سپس به ظرفیتهای محیط زیستی ایران تأکید کرد: «این ایرانی که اکنون به هر دلیلی سر زبانها افتاده است، یک محیط زیست دارد که کمتر جایی چنین محیط زیستی را داراست؛ چه از نظر زیباییهای محیط زیستی و چه از نظر اهمیتی که در وخیم شدن اوضاع محیط زیست ایران باید به آن بدهیم.»
دبیر جشن تصویر سال با تمجید از نگاه صریح ابراهیم حقیقی گفت: «آقای حقیقی بهدرستی، معلمی خود را کنار گذاشت تا از شاگردانش تعریف کند. ایشان حتی عضو هیئت داوری بخش گرافیک بود، اما آرزو و آن ایدهآل قطعی و درونی شده خود را نخواست پنهان کند. روراست بود و گفت که خیلی مانده تا به آن ابراز تصویری درست از محیط زیست ایران برسیم.»
صمدیان درباره جایگاه عکاسی در این میان گفت: «واقعیت بسیار مشخصی وجود دارد و آن این است که عکاسی در جهان امروز، هم از نظر ظاهراً سریع به نتیجه رسیدن و هم از نظر عمقی که نگاه عکاس باید داشته باشد، جهانبینیای که باید داشته باشد و آشناییای که باید با انواع و اقسام هنرها از نقاشی گرفته تا گرافیک، کاریکاتور، موسیقی و دیگر حوزهها داشته باشد – همه باید کنار هم قرار بگیرند تا تازه یک عکاس ساخته شود.»
او تأکید کرد: «اگر شما در بخش عکاسی این کتاب و تصاویری که بخشی از آن را اینجا دیدید شگفتزده میشوید، دلیلش این است که عکس، چه بخواهیم و چه نخواهیم، قدرت باورپذیری و ثبت بسیار زیادی دارد، اگر درست گرفته شده باشد. اما یک کاریکاتوریست باید بسیار خلاق باشد و یک گرافیست نیز باید از هر جهت خلاق باشد تا بتواند از چیزی که ذهنی است، عینیتی بسازد که به ما بچسبد و از تنمان جدا نشود.»
او سپس به چگونگی شکلگیری کتاب اشاره کرد: «در دوره جشن تصویر سال، جلسهای در خانه هنرمندان برگزار شد. قرار بود فیلمی از محسن خانجانی، دبیر افتخاری بخش محیط زیست، نمایش داده شود. من در آن جلسه به مجموعهای از آثار اشاره کردم؛ مشابه چیزهایی که در آرشیو تصویر سال طی بیست و چند سال گذشته از هنرمندان داشتیم، اما هیچگاه به عنوان یک بخش ویژه ارسال نشده بودند. به همکاران تصویر گفتم بیایید مجموعهای از عکسها، کاریکاتورها، گرافیکها و فیلمها را پیدا کنیم تا به مسئولان نشان دهیم که هنرمندان سالهاست درباره این موضوع کار کردهاند، اما این موضوع هیچوقت به شکل جدی مطرح نشده است.»
صمدیان افزود: «خانم انصاری، رئیس وقت سازمان محیط زیست، در آن جلسه گفت: “خواهش میکنم هنرمندان کمک کنند. من وارث یک محیط زیست بههمریخته هستم.” همانطور که همه میدانید، کار محیط زیست نه یکشبه، نه دو شبه، نه دهساله و نه پنجاهساله است. این حوزه بسیار نامرادیها و بیمهریها دیده است؛ از سوی تکتک ما ایرانیها.»
دبیر بیست و یک دوره جشن تصویر سال و جشنواره فیلم تصویر با اشاره به روند انتشار کتاب خاطرنشان کرد: «این کتاب که سال ۱۴۰۳ به عنوان بخش ویژه نمایشگاه برگزار شد و در شیراز نیز به شکل گستردهتری اجرا شد، حاصل همین روند است. این مجموعه گردآوریشده از ۲۵ سال گذشته ایران را در قالب یک کتاب منتشر کردیم. علی دهباشی هم وقتی مطلع شد، گفت که برای آن یک شب رونمایی برگزار کنیم.»
صمدیان در پایان با قدردانی از محمد درویش برای نوشتن مقدمههای تخصصی گفت: «این کتاب با مقدمههای آقای عسگرپور و بنده در ۲۴۲ صفحه چاپ شده است. امیدوارم علاقهمندان بتوانند آن را تهیه کنند. به یمن این شب ویژه، تخفیف خوبی هم برای آن در نظر گرفته شده است.»
135 اثر عکس از هنرمندان زیر در کتاب به چاپ رسیده است:
جواد پورصمد، امین بهجت، محمد عطایی محمدی، امیرعلی رسته، رومین محتشم، احمد معینی جم، بهروز عالمی، صمد قربان زاده، علی آذر، علیرضا زاغیان، علی نجات بخش، هادی دهقان پور، اسحاق آقایی، مسعود محمدی، مریم زمانپور، امیر عنایتی، مهدی منعم، عباس ولدی، قاسم فتحی، میترا بهمنی، سارا شفیق، سجاد دادپور، سامان عبدیانی، محمدجواد آرمان مهر، سهراب کاوه، رشید برادران، مانیا شفاهی، محمد مهیمنی، سیدحامد موسوی، ایمان بشری، امید علیزاده، حامد آرمان خواه، شهین باخویشی، ابراهیم عرب بیکی، یاسر محمد خانی، آرزو سمیع عادل، فرشته زمانی، امیرحسین یوسفی کیساری، پیمان اصفهانی، علیرضا قاسم زاده ایروانی، محمد فرنود، امیرعلی نواده شهلا، رضا لشکری، عرفان کوچاری، علیرضا عطاریانی، مهرداد متجلی، جواد آتشباری، امید برجسته، ستاره اسماعیلی، سیدعلی رضویان، ندا ظهوری، علیرضا یعقوبی، ابراهیم علیپور، علیرضا عباسی، احمدرضا مختاری فر، سالار چرمی، محمد تقی فکوری نیا، میعاد آخی، میلاد اسماعیلی شوشتری، محمد صفرپور، علی محمدی، مرتضی امین الرعایایی، فراز آهنین، محترم صدرالذاکرین، وحید قاسمی زرنوشه، محمدرضا جلیل زاده، شمال شکیبایی، فاطمه بذرافکن، نرگس موسویان، امیرمسعود عربشاهی
68 اثر کاریکاتور از هنرمندان زیر در کتاب به چاپ رسیده است:
حیدر رضایی، آروین، علیرضا کریمی مقدم، کیوان زرگری، امیرعباس تبریزی، اردشیر رستمی، علی پاک نهاد، ریحانه آبرویی، حسین ضیایی، جمال رحمتی، منصوره دهقانی، فیروزه مظفری، مجتبی حیدرپناه، نگین نقیه، علیرضا ذاکری، شیرین قلی پور، مهدی معتضدیان، زهرا مقدم، مجید اسلام پناهی، علیرضا پاکدل، هادی حیدری، روژان تخمیری، امیرحسین ضرغام، مژده ملک اوغلی، پیام پورفلاح، محسن فرخی جمادی، امیرحسین صادقیان، سپیده سیفی زاده، رضا رحیمی، محسن رفیعی، سلمان طاهری، ساسان خادم، ایلیا تهمتنی، جواد تکجو، محمد باقر سواری، شایان وزیری، آروین صلواتی
44 اثر پوستر از هنرمندان زیر در کتاب به چاپ رسیده است:
مرتضی فرحناک، بهراد جوانبخت، احمد وجدان نژاد، علیرضا عزیزی بهروز، مهدی سعیدی، نادیا آقابیگی، خسرو اشتری، امیرارسلان احمدی نژاد، محمدحسین آقاجانی، حامد کسائی نسب، سعید سیاوشانی، میثم همه ئی، ناهید قهرمانی، الهام همت، کمیل حسن زاده، عرفان غلامی، سید مهدی موسوی، شیما نژادمحمد، حسام بیک محمدی، عاطفه آشوری، حسین عبدی، بابک فروتنی، فائزه دانش، امیرحسین ضرغام
عکسها: لیلا ابراهیمی، معصومه احمدی، سیامک رحمانی
گزارش تصویری مراسم در اینستاگرام تصویر سال