تالاب بینالمللی شادگان با مساحت 400 هزار هکتار یکی از بزرگترین تالابهای ایران است که در جنوب شهر شادگان در استان خوزستان قرار دارد. اهمیت زیست محیطی و وابستگی مستقیم انسانها و حیات وحش به این زیستبوم کمنظیر سبب شده است این تالاب از معدود تالابهای جغرافیای ایران باشد که در فهرست میراث طبیعی سازمان یونسکو به ثبت برسد.
چنین اهمیتی سالهاست فعالان زیست محیطی و عکاسان دغدغهمند را به مشکلات این تالاب نظیر افزایش آلایندگیها، کاهش گونههای زیستی، تأمین نشدن حقابه و کاهش کیفیت زندگی تالابنشینان مشغول داشته است. چنین فعالانی مدتهاست در قالب پروژهها یا مقالات گوناگون از وجوه مختلف علمی، خبری و حتی احساسی به مسائل پیرامون تالاب شادگان پرداختهاند. با این حال، عکسهای نازنین همایونپور با حفظ رویکرد مستند از مواجههی احساسی و یا گزارشگونهی عکسهای خبری فاصله معناداری پیدا کردهاند. عکسهای او بر نمایش صحنههای گوناگون زیست این تالاب متمرکز شده تا با نگاه بیواسطهتری به کنکاش پیرامون تقاطع انسان و طبیعت و پیامدهای متعاقب این رویارویی پرداخته و آن را مستند کند.
بخشی از این مجموعهی ادامهدار که حاصل 3 سال کار و رجوع مکرر همایونپور به تالاب شادگان است، سرانجام در قالب کتابعکسی با عنوان «کاوشی پیرامون تالاب شادگان؛ سایهها در همسازی» توسط نشر توالی منتشر شد و آیین رونمایی از آن با حمایت گالری دیدار تهران در روز 19 تیرماه 1405 برگزار شد.
آیین رونمایی از نخستین کتاب عکس همایونپور با حضور «مهدی وثوقنیا» عکاس مستند، مدرس دانشگاه و مشاور این پروژه؛ «محمد درویش» کنشگر برجستهی محیطزیست؛ «عسل کاووسی» مدیر مسئول نشر توالی و «نازنین همایونپور» عکاس و مؤلف کتاب برگزار شد. در این نشست مهمانان درباره روند شکلگیری این اثر، اهمیت مستندسازی محیطزیست و جایگاه پروژههای بلندمدت عکاسی مستند به سخنرانی پرداختند.
عسل کاووسی، مدیرمسئول نشر توالی، نخست به تشریح رویکرد این نشر پرداخت و افزود: «نشر توالی فعالیت خود را با تمرکز بر کتابعکس آغاز کرد. دغدغه ما انتشار آثاری است که علاوه بر کیفیت فنی، از هویت هنری، نگاه مؤلف و انسجام روایی نیز برخوردار باشند. عکاسی خبری و مستند به واسطه اهمیت اجتماعی و رسانهای خود همواره جایگاه ویژهای داشته است، اما عکاسی هنری کمتر دیده شده و کمتر در قالب کتاب منتشر شده است. نشر توالی قصد دارد توجه ویژهای به عکاسی هنری [در ایران] داشته باشد». در این راستا، او درباره دلیل انتخاب پروژهی مستند تالاب شادگان گفت: «این پروژه نه تنها مجموعهای مهم دربارهی تالاب شادگان است، بلکه از سوی دیگر صرفاً در ژانر مستند دستهبندی نمیشود و جنبههای هنری، نگاه دقیق و رویکرد عکاسانهی آن نقش مهمی در تصمیم نشر برای انتشار آن داشت». او همچنین بر اهمیت ثبت تصویری زیستبومها و تحولات محیطزیستی از طریق پروژههای مستند بلندمدت تأکید کرد و گفت شاید مهمترین کارکرد عکاسی مستند این باشد که پیش از آنکه این زیستبومها از میان بروند، آنها را ثبت کند و برای مخاطبان آینده به یادگار بگذارد.
محمد درویش در ادامهی نشست سخنان خود را با یاد اسکندر فیروز و خدمات او برای محیط زیست ایران آغاز کرد و از نقش وی در شکلگیری نخستین کنوانسیون بینالمللی محیطزیست، یعنی «کنوانسیون رامسر»، و تأثیر او در جلب توجه جهانی به تالابها سخن گفت. وی در ادامه شرح مبسوطی از اهمیت تالابها و به ویژه تالاب شادگان و ارتباط مستقیم آن با کیفیت زندگی انسانها ارائه داد، اهمیتی که به زعم او به خوبی در آثار همایونپور و سایر عکاسانی که به طور جدی دغدغههای مشترک را دنبال میکنند قابل ردیابی است. درویش دربارهی اهمیت انتشار چنین کتابی گفت: «همه ما باید بدانیم چرا لازم است برای حفظ تالابها و تأمین حقابه آنها تلاش کنیم و اجازه ندهیم این حقابه در مسیر کشاورزی و صنعت از بین برود. کاری که نازنین همایونپور انجام داده، به سهم خود تلاشی برای تقویت این همافزایی است. تالابها دلیل تداوم حیات در ایران هستند و این کتاب و عکسهای آن بهخوبی رابطهی انسان و محیطزیست و ارتباط شگفتانگیز مردم آن منطقه با حیات تالاب را به تصویر کشیدهاند». او همچنین با اشاره به دشواریهای اجرای پروژههای محیطزیستی و موقعیت جغرافیایی ویژه تالاب شادگان، تلاش چندساله عکاس را ستود و این مجموعه را از منظر نگاه چندجانبه، پژوهشمحور و دقت در پرداخت موضوع، اثری ارزشمند توصیف کرد.
مهدی وثوقنیا، عکاس مستند و تسهیلگر شکلگیری این مجموعه، نخست به اهمیت یافتن محیطزیست در پروژههای عکاسی جهان اشاره کرد و گفت: «از دهه 1390 متوجه شدم بخشی از فعالیت عکاسان جهان به سمت عکاسی محیطزیست گرایش پیدا کرده است و بسیاری از مسابقات نیز حمایت مالی از این رویکرد را در دستور کار قرار دادهاند. به یاد دارم در همان سالها نمایشگاهی با عنوان چشماندازهای پیشرو برگزار کردیم. این نمایشگاه آغاز نگاهی تازه به وضعیت چشماندازهای طبیعی ما بود.»؛ او سپس از تجربهی همراهیاش با همایونپور سخن گفت و از تلاش زیاد، پرکار بودن و سماجت عکاس بهعنوان عوامل مهم ثبت عکسهای چشمگیر کتابعکس کاوشی پیرامون تالاب شادگان؛ سایهها در همسازی یاد کرد: «زمانی که این کتاب را دیدم، به این نتیجه رسیدم که در این نسل هنوز افرادی هستند که نسبت به سرزمین و زیستبوم خود دغدغه دارند. همایونپور با پشتکار فراوان کار و عکاسی کرد تا به چنین پروژهای برسد». وثوقنیا همچنین در بخش دیگری از سخنانش به توسعهنیافتگی عکاسی مستند در ایران اشاره کرد و افزود: «اگر به تاریخچهی عکاسی مستند و آثار عکاسان بزرگ نگاه کنیم، میبینیم که همه آنها از بورسها و حمایتهای مالی برخوردار بودهاند. اما کسی مانند نازنین همایونپور هیچ حمایت مالی نداشته و بهتنهایی کار کرده است. یکی از دلایل ماندگار نشدن عکاسی مستند در ایران نیز همین نبود حمایتهاست. ما بهندرت افرادی مانند نازنین همایونپور را میبینیم که با وجود همهی دشواریها برای کار خود ایستادگی کنند. به گمان من، چاپ کتاب میتواند پروژههای عکاسی مستند را ماندگار کند». بر این اساس، او ضمن قدردانی از کوشش همهجانبهی عکاس، یکی از ویژگیهای متمایز پروژهی نازنین همایونپور را پرهیز از ارائه قضاوتهای قطعی دربارهی آینده تالاب و فراتر رفتن از یک روایت صرفاً گزارشی دانست و این رویکرد را از نقاط قوت مجموعه برشمرد.
نازنین همایونپور، عکاس و مؤلف کتاب نیز با اشاره به پیشینهی آکادمیک خود در رشتهی علوم سیاسی توضیح داد: «در سال ۹۶ قصد داشتم درباره پیوند علوم سیاسی و محیطزیست یا بومشناسی سیاسی (Political Ecology) کار کنم. این موضوع در ایران تازه بود. همزمان با این تصمیم، خوزستان با بحران آب مواجه بود و در اصفهان نیز بحران زایندهرود و تجمع کشاورزان آغاز شده بود. این دقیقاً همان جنبش سیاسیای بود که موضوع آن محیطزیست است». به گفتهی او چنین مسائلی سرانجام زمینهی شکلگیری پروژهی تالاب شادگان بهعنوان یکی دیگر از این پدیدهها را فراهم کرد. همایونپور در ادامه به نحوهی شکلگیری این پروژه پرداخت و بیان کرد که طی سه سال عکاسی و پژوهش میدانی (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲)، بهتدریج با زندگی تالابنشینان، فرهنگ منطقه و تغییرات زیستمحیطی تالاب آشنا شده و این تداوم حضور، امکان مشاهده و ثبت تدریجی دگرگونیهای این زیستبوم را برای او فراهم کرده است.
همایونپور با تأکید بر اینکه این پروژه صرفاً دربارهی طبیعت نیست، بلکه به رابطهی انسان، تالاب و عوامل مؤثر بر تغییرات آن نیز میپردازد، گفت مستندسازی بلندمدت چنین زیستبومهایی میتواند به شناخت بهتر وضعیت موجود و برنامهریزی آگاهانهتر برای آینده آنها کمک کند.
در بخش پرسش و پاسخ نیز او با اشاره به اینکه این پروژه با انتشار کتاب به پایان نرسیده است، عنوان کرد که همچنان از طریق عکاسی، پژوهش و نگارش مقالات به مطالعه دربارهی زیست تالاب شادگان ادامه میدهد. وی همچنین در پاسخ به پرسشی دربارهی تجربهی فعالیت به عنوان یک عکاس زن در منطقهی تالاب شادگان گفت که با وجود دشواریهای این مسیر و غلبه نگاه مردانه در بخشی از آن جامعه، عواملی چون تداوم کار، صبوری و حضور مستمر میتوانند اندک اندک زمینهی ادامهی مسیر و ایجاد ارتباط میان عکاس و سوژههایش را فراهم کنند و به این ترتیب با ایجاد شکلی از اعتماد فرایند عکاسی تداوم پیدا میکند.
نازنین همایونپور، متولد ۱۳۶۷ و دانشآموخته کارشناسی ارشد علوم سیاسی، عکاس مستقل مستند اجتماعی است. او در پروژههای بلندمدت خود بر مسائل اجتماعی، دغدغههای محیطزیستی، جنسیت و حافظه تمرکز دارد. آثارش با تلفیق عکاسی مستند و پژوهش در علوم اجتماعی، به کاوش در واقعیتهای زیسته میپردازند و با بهرهگیری از پژوهش آرشیوی، روایت و مستندسازی تصویری، نشان میدهند افراد و جوامع چگونه تحت تأثیر نیروهای پنهان و ساختارهای اجتماعی شکل میگیرند. همایونپور با تمرکز بر جوامع حاشیهای ایران، میکوشد درکی عمیقتر از زندگی انسان معاصر ارائه دهد.
کتابعکس «کاوشی پیرامون تالاب شادگان؛ سایهها در همسازی» در ۱۲۰ صفحه، به دو زبان فارسی و انگلیسی، توسط نشر توالی منتشر شده است. این کتاب حاوی 41 عکس و یادداشتهایی از فعالان حوزه محیطزیست و پژوهشگران بوده و حاصل سه سال عکاسی و پژوهش میدانی نازنین همایونپور در تالاب شادگان طی سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ است و با دیدگاهی مستند، به تقاطع رابطهی انسان و طبیعت، تحولات زیستمحیطی تالاب و زندگی تالابنشینان میپردازد.
