هنگامی که لوئی ژاک-مانده داگر و فرانسوا آراگو در تابستان 1839 (19 آگوست 1839) یگی از بزرگترین دستاوردهای مدرن بشر در زمینهی اپتیک و قابلیت دیداری یعنی «عکاسی» را معرفی و به جهانیان عرضه کردند، کسی فکر نمیکرد که بعد از آن فصل تابستان چنین پیوند تنگاتنگی با تاریخ عکاسی پیدا کند. حال در تابستان 1405 همزمان با ثبت همین اختراع و دویست سال پس از ثبت نخستین عکس پایدار تاریخ به دست ژوزف نیسِفور نیِپس نمایشگاهی از میراث جهانی این رسانه با عنوان «این صورت باقی» در موزهی هنرهای معاصر تهران در حال برگزاری است و تا پایان شهریور ادامه دارد.
روز شنبه 24 مرداد 1405 نمایشگاه «این صورت باقی» با حضور گروه بزرگی از عکاسان، هنرمندان، استادان دانشگاه، صاحبنظران و علاقهمندان این رسانه افتتاح شد. گروه کیوریتوری این نمایشگاه را محمدرضا طهماسبپور، افسانه کامران و زانیار بلوری تشکیل میدهند.
آئین افتتاح این نمایشگاه با خیرمقدم زانیار بلوری آغاز شد و سپس محمدرضا طهماسبپور دیگر کیوریتور نمایشگاه، به تشریح روند شکلگیری این رویداد پرداخت. او خاطرنشان کرد «ایده این نمایشگاه از سال ۱۴۰۴ شروع شد و تصمیم گرفتیم از گنجینه دیده نشده یا کمتر دیده شده نمایشگاه آثاری را انتخاب کنیم».
طهماسبپور از چالشهای شکلگیری نمایشگاه گفت و افزود: «چالشهایی نیز داشتیم، چون از سال ۱۹۷۰ به بعد آثار جدیدی برای گنجینه خریداری نشده است. بنابراین تصمیم گرفته شد تا روایت ما تاریخی باشد و بخشی هم این تاریخ را شکستیم و ارتباط عکاسی با هنرهای دیگر چون مجسمه، نقاشی، چیدمان را برقرار کردیم و در نهایت یک رویکرد این زمانی را در این نمایشگاه شاهد هستیم». از جملهی آثار تاریخی کمتر دیده شده و به نمایش درنیامده، نخست رونمایی از شش آلبوم عکس نفیس سدهی نوزدهمی و همچنین تعدادی از نسخههای اصلی مجلهی کمراوُرک است؛ «از مهمترین بخشهای نمایشگاه، رونمایی از شش آلبوم نفیس قرن نوزدهم مربوط به دورهی قاجار، ژاپن و عثمانی است که پیش از ورود رسمی عکاسی به ایران تهیه شده و نوعی دیپلماسی دیداری را روایت میکنند. نمایشگاه این صورت باقی نگاهی به تاریخ عکاسی، از نخستین تجربههای ثبت تصویر تا جایگاه عکاسی بهعنوان رسانهای مستقل در هنر مدرن و معاصر دارد». او ضمن معرفی محورهای مختلف این نمایشگاه از برنامههای آیندهی آن نیز سخن گفت: «بخشهایی چون آستانهی ورود به سومین قرن عکاسی، پرتره، مستند اجتماعی، منظرهنگاری، گذر از عینیتگرایی، تداوم لحظه، دورهی پساعکاسی و گفتگوی عکاسی با سایر رسانهها از محورهای این نمایشگاه است. همچنین به نقش هوش مصنوعی در عکاسی پرداخته شده و کارگاههای تخصصی مانند چاپهای آلترناتیو و ساخت دوربین پینهول نیز در طول برگزاری نمایشگاه برگزار خواهد شد».
اسماعیل عباسی عکاس، پژوهشگر و مترجم بهعنوان سخنران ویژه، ضمن اشاره به سالروز ابداع عکاسی و دویستسالگی ثبت نخستین تصویر پایدار توسط ژوزف نیسفور نیِپس، گفت: «اختراع عکاسی در قرن نوزدهم فقط انقلابی در فنآوری نبود، بلکه تحولی بنیادین در درک انسان از مفاهیمی چون واقعیت، زمان، حافظه و هستی ایجاد کرد. در آغاز، عکاسی برای اثبات هنربودن خود میجنگید اما خیلی زود پرچم استقلال برافراشت و اکنون یکی از زبانهای اصلی هنر معاصر است». وی در ادامه افزود: «عکاسی در طول دو قرن گذشته، فقط یک فن برای ثبت جهان نبوده است بلکه، به ما یاد داده است که چگونه جهان را ببینیم. بسیاری از آنچه که امروز عادی به نظر میرسند، جدا کردن یک لحظه از جریان زمان، توجه به جزئیات، دیدن از زاویهای نامعمول، یا حتی پرسیدن اینکه واقعیت چیست، با تاریخ تحول عکاسی ارتباط دارند. حتی عکاسی به ما آموخت که نگاه کردن خود میتواند یک عمل خلاقانه باشد». عباسی بر همین اساس بر نقش کلیدی عکاسی در فرهنگ بشری تاکید کرد: «عکاسی نادیدنیها را برایمان دیدنی کرد و کوچک شدن جهان و تبدیل آن به دهکدهی جهانی مارشال مکلوهان را سرعت بخشید. همچنین میدانهای آراسته نبردهای نقاشان را به تصاویر صریح و خشن جنگ تبدیل کرد و درندگی و وحشیگری، خود خواندهی اشرف مخلوقات را با عکسهای کشتههای اردوگاه بِرگِن بِلزنِ جورج راجِر، در صورتش کوبید. اما دریغ از عبرت و چنین مینماید که هرگز هم عبرتی در کار نخواهد بود».
عباسی سپس گریزی هم به خود نمایشگاه زد و گفت: «اهمیت این نمایشگاه در نگاه نخست، تنها نمایش تعدادی عکس قدیمی از مجموعه گنجینه موزهی هنرهای معاصر تهران نیست، بلکه به گمان من، اتفاقی که امروز در این جا رخ میدهد بسیار فراتر از نمایش آثار تاریخی است. ما امروز با بخشی از تاریخ عکاسی مواجه میشویم، با آثاری از عکاسانی که بعضی از آنها نه فقط تاریخ عکاسی، بلکه شیوهی دیدن و اندیشیدن انسانِ مدرن را تغییر دادهاند. وقتی در برابر عکسی از ویلیام هِنری فاکس تالبوت، آلفرد استیگلیتس، منری یا ادوارد وِستون میایستیم، در برابر یک تصویر قدیمی نایستادهایم. در برابر یک سند زنده از لحظهای از تاریخ ایستادهایم که در آن انسان داشت رابطهی تازهای با جهان، با واقعیت و با تصویر پیدا میکرد». او با اشاره به اینکه هر یک از عکاسان این نمایشگاه نقطهی عطفی سازنده در تاریخ عکاسی بودهاند تصریح کرد: «بنابراین وقتی این آثار را کنار هم میبینیم، در واقع با یک خط زمانی ساده از گذشته به امروز مواجه نیستیم، با بده بستان و گفتوگوی میان شکلهای مختلف دیدن مواجهیم، با اندیشهها و استدلالهای پشت آنها».
عباسی در پایان اظهاراتش با اشاره به ورود بشریت به تمدن تصویری، سوالی را مطرح کرد که «در عصر تصویرهای بدون عکاس، آیا عکاسی همچنان قطبنمای فرهنگ دیداری ما خواهد بود؟»؛ او در جمعبندی سخنانش افزود: «به طور خلاصه، عکاسی در قرن نوزدهم جهان را ثبت میکرد، در قرن بیستم جهان را تغییر میداد و در قرن بیست و یکم خود به بخشی از ساز و کار شکلگیری واقعیت اجتماعی تبدیل شده است. امیدوارم این نمایشگاه برای ما فقط فرصتی برای دیدن عکسهای بزرگان تاریخ عکاسی نباشد، بلکه فرصتی برای دوباره فکر کردن به خودِ عکاسی، به تصویر، به واقعیت و به مهمترین ابزار عکاس: چشم و ذهن او باشد».
کیوریتورهای نمایشگاه «این صورت باقی» با کنکاش در گنجینهی عکاسی موزهی هنرهای معاصر تهران تلاش کردهاند روایتی از میراث این رسانه، از ثبت نخستین عکسها تا گونههای معاصر را پیش چشم مخاطبان قرار دهند. بدینترتیب، نمایشگاه با آثاری از روزهای نخست ظهور عکاسی آغاز شده، سدهی نوزدهم را با آثاری از هنرمندان شاخص آن دوره و نیز در ادامهاش شش آلبوم عکس آن زمان از عصر قاجار، عثمانی و ژاپن مرور کرده، گذاری به مدرنیسم داشته و سرانجام با نمایش آثاری از عکاسی مفهومی و ارتباط عکاسی با سایر هنرها در دورهی معاصر پایان مییابد.
بخش ویژهای نیز در این نمایشگاه برای نمایش اثر عکس-چیدمانِ حسین بهرامی با عنوان «جنگ: از آرشیو تا واقعیت» اختصاص داده شده است. این اثر، تنها اثر عکاسی از یک هنرمند ایرانی است که در این رویداد به نمایش درآمده است. طهماسبپور، از کیوریتورهای نمایشگاه «این صورت باقی»، در افتتاحیهی این رویداد دربارهی علت گنجاندن این اثر در کنار آثار تاریخی عکاسی جهان تصریح کرد: «نمایشگاه حاضر در واقع قرار بود سال گذشته برگزار شود. با توجه به شرایط اخیر که موجب تعویق چندین ماههی نمایشگاه شد، حال که امکان برگزاری آن فراهم شده، همراه با تیم موزهپردازی تصمیم گرفتیم تا چشم بر واقعیت موجود نبندیم و اثری مرتبط با عکاسی انتخاب کنیم که به شکلی نمادین بازتابدهندهی وضعیت امروز ما باشد».
نمایشگاه «این صورت باقی» به مناسبت دویستمین سال ثبت نخستین عکس در جهان برگزار شده و مجموعهای از آثار پیشگامان عکاسی جهان را به نمایش گذاشته است. این نمایشگاه تا پایان شهریورماه ۱۴۰۵، همهروزه از ساعت ۱۰ الی ۱۸ در موزهی هنرهای معاصر تهران برپاست.