چرا می‌خواهی بدانی؟ تو درباره این مردم هیچ نمی‌دانی. در مورد جنگ هم همین طور. تو آدم کتاب خوان خوبی هستی. از داستان لذت ببر! (پروژه لازاروس) 

در حرف اول اشاره شد که عکس و متن با اشکال مختلف و با اهداف متفاوت، هم نشین می‌گردند. یکی از زیرگونه‌های این هم نشینی را می‌توان زیرگونه مرتبط با خاطره در نظر گرفت. از این رو نخست باید تعریفی از خاطره و انواع آن ارایه نمود. محققان بر این باورند که خاطره مظروف حافظه است که خود با خاطر قابل جایگزینی است. در واقع خاطره بخشی از محفوظات است که از ویژگی خاصی برخوردار می‌باشد، شایستگی ثبت و ماندگاری در ذهن را داشته، در صورت فراهم آمدن فرصت تداعی، خود را می‌‏نماید. 

آلیدا آسمن۱ خاطره را به چهار دسته ذیل طبقه بندی می‌کند:

– خاطره فردی
– خاطره خانوادگی – گروهی
– خاطره سیاسی – ملی
– خاطره آرشیوی – فرهنگی

نکته مهم و قابل بحث اینکه صاحب نظران در عرصه تئوری‌پردازی خاطره عقیده دارند که خاطره‌های فردی نیز بیش از آنی هستند که یک فرد شخصا" تجربه می‌کند، چرا که قابلیت اشتراک گذاری، تایید یا تصحیح توسط دیگران را دارند.

اما مفهوم جدید‌تر و چالش برانگیز‌تر در این حوزه، «پساخاطره۲» است. بر اساس تعریف مرین هیرش۳، پساخاطره بیانگر رابطه نسل دوم با یک اتفاق موثر، عمدتا" دردناک است که زندگی آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد اما در خاطره شخصی آن‌ها جایگاهی ندارد. البته در مورد نسل دوم و تعریف آن باید کمی دقت نمود.

ماریا هیرچ اشاره می‌کند که «پسا» در «پساخاطره» تنها به یک تأخر زمانی اشاره ندارد و این پسا می‌تواند حاوی معانی واژه‌های دیگری همچون «پسا انسان۴» نیز باشد. به طور کلی می‌توان عنوان کرد که عصر حاضر عصر پساهاست که در وادی هنر، در اشکال مختلف می‌توان مشاهده و درک کرد.

همان طور که پیش‌تر ذکر شد، پساخاطره نتیجه یاد آوری مصایب در گذار نسل هاست که می‌تواند نوسانی بین تداوم و گسست داشته باشد. در پساخاطره نمی‌توان نقش تاریخ را از خاطره فرد منفک نمود. اتفاق‌هایی نظیر جنگ‌های جهانی و واقعه یازده سپتامبر از مهم‌ترین رویدادهای قرن بیست و بیست و یکم می‌باشند که در پساخاطره مردم در نقاط مختلف جهان حضور پررنگی دارند. مطابق این تعریف، می‌توان به پساخاطره جنگ تحمیلی در متولدین دهه ۶۰ هجری خورشیدی و پس از آن اشاره نمود که پتانسیل بالای روایت در اشکال مختلف هنری را داراست.

از جمله روش‌های روایت پساخاطره، همراهی عکس و متن می‌باشد و برخی از مهم‌ترین آثار این گونه، بر اساس چنین مضامینی طراحی و ارایه شده‌اند که می‌توان به پروژه لازاروس اشاره کرد. پروژه لازاروس۵ نوشته الکساندر هومن۶ نویسنده اهل بوسنی و هرزگوین است که در سال ۲۰۰۸ منتشر شد و یکی از نامزدهای دریافت جایزه حلقه منتقدین آمریکا و برنده جایزه ادبی مشهور یان میخالسکی۷ بوده است.

پروژه لازاروس درباره مرگ لازاروس جوان نوزده ساله مهاجر از اروپای شرقی به آمریکا است که در سال ۱۹۰۸ توسط پلیس آمریکا به قتل می‌رسد. صد سال بعد یک نویسنده و عکاس به محل زندگی لازاروس می‌روند تا آنچه را بر او گذشته است، دریابند. در این کتاب از تصاویر آرشیوی و نیز عکس‌های لیبور بوژویک۸ استفاده شده است. الکساندر همون و لیبور بوژویک همراه یکدیگر به هلند، اوکراین، مولداوی و در ‌‌نهایت بوسنی و هرزگوین که زادگاه هر دو می‌باشد، سفر می‌کنند. لیبور بوژویک ۱۲۰۰ عکس می‌گیرد که در برخی از آن‌ها، زاوید دید عکاس داستان را دارد. از نظر لیبور بوژویک، نکته مهم غیابی است که با عکس‌ها به تصویر کشیده می‌شود،‌‌ همان موردی که در خاطره و پساخاطره نیز بر آن تاکید می‌شود.

920921_1

داستان‌های زیادی می‌توان گفت، اما فقط برخی از آن‌ها واقعی هستند (پروژه لازاروس). 


همون در این اثر، خاطره، پساخاطره، تخیل و تاریخ را در هم می‌آمیزد تا سفری به قرن بیستم داشته باشد. 

۱- Aleida Assmann
۲- Postmemory
۳- Marianne Hirsch
۴- Posthuman
۵- Lazarus Project
۶- Aleksander Hemon
۷- Jan Michalski
۸- velibor božović

پی نوشت
– نخستین اثر ترجمه شده الکساندر همون به فارسی، داستان کوتاه زنبور‌ها، بخش اول در کتاب خوبی خدا با ترجمه امیر مهدی حقیقت است که ۹ داستان از نویسندگان امروز آمریکا، ریموند کارور، هاروکی موراکامی، جومپا لاهیری، شرمن الکسی،… و الکساندر هومن است.
– بخش‌هایی از پروژه لازاروس را در سایت شخصی نویسنده ببینید.
– عنوان حرف دوم برگرفته از شعری از نگارنده است. 

منابع
۱- تاج بخش، ک. ۱۳۸۲. وال‌تر بنیامین: دگرگونی تجربه و خاطره در عصر جدید و کلان شهر مدرن. نشریه هنرهای زیبا، شماره ۲۰، ۱۶-۵.
۲- نورایی، م. و ابوالحسنی ترقی، م. ۱۳۸۹. مقایسه تحلیلی خاطره نگاری با تاریخ شفاهی. فصلنامه گنجینه اسناد، سال بیستم، دفتر چهارم. ۱۲۲- ۹۶.

۳- Hirsch، M.2012. The generation of postmemory: writing and visual culture after the Holocaust، Colombia University Press، USA.
۴- Mikulinsky، R. 2009. Photography and trauma in photo-fiction: Literary montage in the the writings of Janathan Safron Foer، Aleksander Hemon and W. G. Sebald. Ph. D. dissertation. University of Toronto.
5- http://veliborbozovic.com